Bir Halının Anatomisi: Çözgü, Atkı, İlme ve Hav

Son güncelleme: Kasım 2026

Bir halıyı değerlendirmenin en yaygın yolu ona bakmaktır. Desen, renk, yumuşaklık. Oysa halının kendisi hakkında söyleyeceği şeyin çoğu görünen yüzünde değil, onu ayakta tutan iki iplik sistemindedir — ve o iki sistem hav tarafından tamamen örtülmüştür.

Bu yazı bir halı anatomisi kılavuzudur: halının yapısını katman katman söküyor. Amacı bir üretim rehberi olmak değil; bir halıya bakarken neyi göreceğinizi ve gördüğünüzün ne anlama geldiğini netleştirmek. Yazının sonunda halının arkasını okumak için bir tablo ve Türk akademisinin bir halıyı kaydederken doldurduğu on altı kalemlik gerçek bir form var.

Üç İplik Sistemi

Havlı dokumaların yapısal tanımı şudur: atkı ve çözgü sistemine eklenen üçüncü bir iplik sistemi ile elde edilen havlardan oluşan dokumalar. Bu tanım, Acar ve Tosun'un havlı yer yaygılarını yapısal olarak sınıflandıran çalışmasının çıkış noktasıdır ve bir halıyı anlamanın en ekonomik yoludur.

Millî Eğitim Bakanlığı'nın halı dokuma modülü üç sistemi tek tek tanımlıyor:

"Çözgü, yün, pamuk ve ipekten bükülerek imal edilmiş ipliklerdir."

"Atkı, halının ilme sıraları arasına ve halının enine paralel olarak elle geçirilen çözgü ile beraber halının zemin dokumasını oluşturan yün, pamuk veya ipek ipliklerdir."

"İlme (düğüm), halı dokunurken yünden elde edilen bitkisel (kök), kimyasal (sentetik) boyalarla boyanmış ipliklerdir."

Dikkat edin: çözgü ve atkı birlikte zemin dokumasını kurar. İlme bu zemine bağlanır. Yani halının taşıyıcı yapısı ile görünen yüzeyi iki ayrı iştir — ve dokuma boyunca sırayla, biri diğerini kilitleyerek ilerler.

Çözgü: Halının İskeleti

Çözgü, tezgâha gerilen ve dokuma boyunca gergin kalan dikey ipliktir. Halının uzunluğu boyunca uzanır, iki ucundan çıkıp saçağı oluşturur, ve halının boyutsal kararlılığından birinci derecede sorumludur.

Yün mü, pamuk mu?

Encyclopaedia Iranica, ticari atölye üretiminde pamuğun neden tercih edildiğini tek cümlede veriyor:

"Commercially prepared undyed cotton is used in the warps of finer carpets made in commercial workshops because it is less elastic and holds its shape better."

"Ticari olarak hazırlanmış boyanmamış pamuk, ticari atölyelerde üretilen daha ince halıların çözgülerinde kullanılır; çünkü daha az esner ve formunu daha iyi korur."

Aşiret ve köy dokumasında ise durum tersidir: dokumacı kendi kırktığı yünü kullanır. Aynı ansiklopedinin aşiret halıları maddesi çözgü yapısını şöyle kaydediyor: "The wool used for warps is two-plied with an S twist and Z spin" — yani tek katlar Z yönünde eğrilir, iki kat S yönünde katlanır.

Pamuğun boyutsal üstünlüğünün lif düzeyinde bir açıklaması var ve sayısı yayımlanmış durumda. Avrupa Birliği'nin tekstil etiketleme tüzüğü, lif kütlesi hesaplanırken kullanılacak anlaşılmış nem oranlarını tanımlar:

Lif	Anlaşılmış nem oranı
Yün ve hayvan kılı — taranmış	%18,25
Yün ve hayvan kılı — karde	%17,00
Pamuk — normal lifler	%8,50
Polyester	%1,50

Yün, pamuğun yaklaşık iki katı nem alır. Ve yün lifi nem aldığında yalnızca şişmez; şeklini değiştirir. Baird'in Textile Research Journal'daki klasik çalışması bu olguyu adlandırıyor:

"In worsted fabrics, one factor contributing to lack of dimensional stability is the reversible change of dimensions that takes place with regain changes, here termed hygral expansion."

Yün lifinin korteksi iki farklı bölgeden oluşur ve bu iki bölge nemle farklı oranda uzar — lif bir bimetal şerit gibi davranır. Pamukta böyle bir asimetri yoktur. (Baird'in çalışması kumaş üzerinedir, halı üzerinde değil; buradaki çıkarım lif davranışına dayanır.)

Pratik karşılığı şu: yün çözgülü bir halı nemlendiğinde daha çok hareket eder. Halının nemle dalgalanması, Carpet and Rug Institute'un teknik bülteninde de kayıtlıdır — ve genellikle geri döner:

"carpet may also wrinkle and buckle when wet cleaned; however, it will typically return to its original position upon drying."

Kat sayısı ve büküm yönü — ve neden kaydedilir

Türk akademik katalogları çözgüyü tek bir kelimeyle geçmez. Bir müze kaydında çözgü şöyle yazılır: "yün, krem (doğal yün rengi) … kat adedi ve büküm yönü Z2S tespit edilmiştir." Yani: tek katlar Z yönünde eğrilmiş, iki kat bir araya getirilmiş, S yönünde katlanmıştır.

Bu notasyonun neden önemli olduğunu Walter Denny'nin Orta Asya halıları maddesi açıklıyor — ve cümle, halı biliminin son elli yıldaki en büyük yöntem değişimini özetliyor:

"Today the structure, materials, and coloring of Turkman carpets, rather than their designs alone, are the major determinants of attribution to specific tribes."

"Bugün Türkmen halılarının belirli aşiretlere atfedilmesinde belirleyici olan, yalnızca desenleri değil; yapıları, malzemeleri ve renklendirmeleridir."

Bu yaklaşımın kurucularından biri May Beattie'dir; Ashmolean Müzesi arşiv notunda kendisi, halıların kökenini belirlemekte desenden çok yapıya odaklanan ilk akademisyenlerden biri olarak tanımlanır. Bir halının nereli olduğunu deseni değil, ipliğinin kaç kat ve hangi yönde bükülmüş olduğu söyler.

Atkı: Yapıyı Belirleyen Görünmez Karar

Her ilme sırasından sonra bir veya daha fazla atkı atılır ve kirkitle sıkıştırılır. Bu, kulağa mekanik bir ayrıntı gibi gelir. Değildir. Dokuma yapısı analizinin en teknik otoritesi olan Marla Mallett'in cümlesi bu yazının en önemli teknik iddiasıdır:

"After each row of knotting, one or more wefts are inserted and packed down tightly. The precise manner in which this is done determines the rug's flexibility, thickness, and durability."

"Her düğüm sırasından sonra bir veya daha fazla atkı atılır ve sıkıca bastırılır. Bunun tam olarak nasıl yapıldığı, halının esnekliğini, kalınlığını ve dayanıklılığını belirler."

Atkı sayısı geleneğe göre değişir: bir sıra, iki sıra, üç sıra. Yukarıda alıntıladığımız müze kaydı bunu ayrı bir alan olarak yazar: "Düğüm sıraları arasına 2 sıra atkı ipliği atılmıştır."

Halının arkasını belirleyen şey: atkı gerginliği

Şimdi yazının en çok yanlış bilinen konusuna geliyoruz. Bazı halıların arkası düzdür ve her düğümün iki boğumu da net görünür. Bazılarında ise düğümlerin bir boğumu kaybolmuştur, arka daha sık ve kabartılı görünür. Sektörde bu fark sık sık kaliteye bağlanır. Mallett'in cevabı kesindir:

"A rug's warp depression or lack of depression is determined solely by the way WEFT TENSION is controlled. If wefts are alternately taut and sinuous, a fabric with depressed alternate warps is the unavoidable result."

"Bir halıda çözgü çökmesinin olması ya da olmaması, yalnızca atkı gerginliğinin nasıl yönetildiğine bağlıdır. Atkılar dönüşümlü olarak gergin ve gevşek atılırsa, çözgülerin bir sırasının çökmesi kaçınılmaz sonuçtur."

Encyclopaedia Iranica aynı olguyu okuyucunun göreceği biçimde tarif ediyor:

"If none of the wefts is pulled taut, the warps will lie on the level, and both nodes of each knot will be visible on the back of the rug. If the warps are closely laid and the tension of one weft is greater than that of the next, alternate warps will be displaced, or depressed, creating two different levels of warps; on the back of the rug one node of each knot will be at least partially concealed."

Yani halının arkasının nasıl göründüğü, dokumacının atkıyı ne kadar gerdiğinin sonucudur. Düz arka bir köy geleneğinin işareti olabilir, çökük arka bir atölye yapısının. Biri diğerinden iyi değildir; ikisi farklı şey yapar.

İlme: Düğüm Gerçekten Düğüm mü?

Türkçede aynı şey için iki kelime kullanılır: ilme ve düğüm. Taradığımız kaynaklarda bu ikisi arasında kural düzeyinde bir ayrım yok; MEB modülü başlığı doğrudan eşitliyor ("İlme (düğüm)…"), başka bir modül aynı cümlede ikisini birden kullanıyor: "Kareli kâğıtlar üzerindeki her küçük kare halıda bir düğümü (ilmeği) ifade eder." Kullanımda bir vurgu farkı gözlenir — "ilme" daha çok birim ve iplik için, "düğüm" daha çok bağlama eylemi ve türü için — ama bu bir kural değil, alışkanlıktır.

Asıl ilginç soru başka: bu şey gerçekten bir düğüm mü?

Biri düğüm, öteki sarma

Mallett'in tanımları bu soruyu kesin biçimde cevaplıyor. Önce simetrik olan:

"Symmetrical knots are inherently more secure, and thus are excellent for coarser weaves. The pile yarn wraps around a pair of warps from opposite directions, and the ends emerge together, between these warps. In knot-making terminology, this is a 'clove hitch.'"

"Simetrik düğümler doğaları gereği daha sağlamdır, bu yüzden daha kaba dokumalar için mükemmeldir. Hav ipliği bir çift çözgüyü zıt yönlerden sarar ve uçlar bu çözgülerin arasından birlikte çıkar. Düğüm terminolojisinde buna kazık bağı denir."

Sonra asimetrik olanı:

"Not true 'knots,' each short yarn segment is wrapped around two warps, but only encircles one of these completely."

"Gerçek 'düğüm' değildirler; her kısa iplik parçası iki çözgüyü sarar, ama bunlardan yalnızca birini tam olarak çevreler."

Yani simetrik ilme gerçekten bir düğümdür — denizcilikte adı olan, kendi kendini kilitleyen bir bağdır. Asimetrik ilme ise bir sarmadır. Mallett'e göre asimetrik olanın avantajı başkadır: "superb when fine design detail is desired, because these can be closely packed" — ince desen ayrıntısı istendiğinde üstündür, çünkü çok sık yerleştirilebilir.

"Türk düğümü" ve "Fars düğümü" adlandırması yanlış

Bu iki düğümün en yaygın adları coğrafidir ve her ikisi de sorunludur. Encyclopaedia Iranica nedenini açıkça yazıyor:

"This older terminology is problematic, however, as both types of knot are used throughout the Near and Middle East, without respect to geopolitical boundaries."

Mallett de simetrik düğümün Türk ve Kafkas halılarında tipik olmakla birlikte bazı Türkmen halılarında, Kuzey Afrika dokumalarında ve pek çok İran köy halısında göründüğünü kaydeder.

Türkçe literatürde bu düzeltmeyi yapan güncel bir çalışma var. Bahadır Öztürk'ün 2025 tarihli makalesi hem adlandırmaları hem de etimolojiyi ele alıyor:

"Bu çalışmada, adlandırmalar içerisinde çok kullanılan 'Gördes, Sine, Hekim düğümü' gibi bazı ifadelerin tamamen yanlış oldukları tespit edilmiştir."

"Ghiordium, Gördes'in eski adı değildir… Gördes isminin Büyük İskender'in efsanevi düğümü kestiği Gordion/Gordium kenti ile hiçbir ilişkisi yoktur."

"Sineliler öncelikli olarak Fars değil, Kürtlerden oluşmaktadır. Sineliler, genellikle asimetrik değil, simetrik düğüm kullanarak halı dokumaktadırlar."

Yazarın önerdiği karşılıklar tamamen yapısaldır: "'çift çözgüye çift bağlama düğüm', 'çift çözgüye tek bağlama düğüm', 'tek çözgüye düğüm' şeklinde kullanılması daha uygun olacaktır." Düğüm adlandırmalarındaki karışıklığı Gördes ve Sine düğümü yazımızda ayrıca ele almıştık.

Jufti: bir işçilik kısaltması

Üçüncü bir yapı var ve alıcı açısından en önemlisi o. Normalde ilme iki çözgüye atılır. Jufti düğümünde dörde atılır. Encyclopaedia Iranica: "Knots of either type tied over more than two warps are known colloquially as joftī 'doubled, paired.'" The Textile Museum'un klasik İran halı parçaları sergisi de aynı tanımı verir: Horasan halılarında bu düğümler "usually wrapped around four warp yarns rather than the usual two warps."

Sonucu aritmetiktir. Aynı alanı kaplamak için yarısı kadar ilme atılır, dolayısıyla yarısı kadar hav ipliği harcanır — ve hav aşınmaya daha az dayanır. Bu tekniğin yayılması da tarihlenebilir bir olaydır: Encyclopaedia Iranica'nın Pehlevi dönemi maddesi, jufti gibi "cutting corners… which reduce the amount of labor required" yöntemlerinin 1930'larda yayıldığını ve sonra genelleştiğini kaydeder.

Hav ve Yün: Neden Anadolu Yünü Halılıktır

Hav, halının görünen ve ayak altında kalan tek katmanıdır. Ve halı yünü, giysilik yünle aynı şey değildir — tam tersidir.

Halı yünü kalın olmalıdır

Avustralya Yün Eğitim Vakfı'nın üniversite ders materyali bunu sayıyla veriyor:

"Wool and wool rich carpet blends invariably comprise wool components that are coarser than 30 microns, and generally between 36-40 microns."

"Halıya uygun yünler genellikle kabadır, yani ortalama lif çapı 34 mikronun üzerindedir." (aynı serinin halı lifleri bölümünden)

Aynı kaynak dünya yün üretiminin yaklaşık %70'inin giysilik, kalan %30'unun ise ağırlıkla halı, döşemelik ve battaniyede kullanıldığını yazıyor. Giysilik yünde değerli olan incelik, halıda tam tersine bir kusurdur: ince lif ayak altında ezilir ve toparlanmaz.

Türkiye'de yapılan sınıflandırma da aynı yöndedir. Serhat Kalkınma Ajansı'nın 2024 tarihli yün raporu lif çapına göre kullanım alanı tanımlıyor: 26–32 mikron kilim ve döşemelik, 32–48 mikron halı.

Anadolu koyunu ve halı şartnamesi

Şimdi bu şartnameyi Türkiye'nin yerli ırklarıyla yan yana koyalım. Ankara Üniversitesi'nin lif üretimi ders materyalindeki değerler:

Irk	Lif çapı	Lüle uzunluğu	Yapağı (kg)
Karayaka	41,37 µ	20,07 cm	2,620
Morkaraman	34,92 µ	10,50 cm	1,484
İvesi	33,40 µ	14,60 cm	2,377
Kıvırcık	32,24 µ	9,20 cm	1,400
Dağlıç	30,28 µ	15,82 cm	2,044
Akkaraman	29,42 µ	8,14 cm	1,948

Karayaka'nın 41 mikronu ve 20 santimetrelik lüle uzunluğu, halı yünü şartnamesine — kalın ve uzun — birebir oturur. Bu, "Anadolu yünü neden halılıktır" sorusunun kaynaklı cevabıdır: coğrafya ile ırk, halının istediği lifi zaten üretiyor.

Tek bir sayıya bağlanmamak gerekir. Kangal Akkaraman üzerinde 143 baş ile yapılan hakemli bir ölçüm, aynı ırk için yaşa göre 23,53 ilâ 26,85 mikron aralığında değerler buluyor — yukarıdaki tablonun Akkaraman satırından belirgin biçimde ince. Yaş, sürü ve ölçüm yöntemi farkı. Bir ırk için tek bir mikron değeri vermek doğru değildir.

Lif uzunluğu iplik dayanımını belirler

Uzun lif neden önemli? Çünkü ipliğin dayanımını doğrudan belirler. Yün işleme ders materyalindeki karşılaştırma tablosu çarpıcı:

"longer mean fibre length gives rise to increased yarn tenacity" · "Ends-down and unevenness increase markedly at mean fibre lengths below 55 to 60 mm"

Aynı kaynakta 50 mm ortalama lif uzunluğunda 1000 iğ-saatte 119 kopuş görülürken, 90 mm'de bu sayı 30'a düşüyor. Ve şu takas kuralı veriliyor: dayanım açısından 10 mm lif uzunluğu ≈ 1 mikron çap, düzgünlük açısından 25 mm ≈ 1 mikron.

Kemp: boya almayan lif

Halı yününde bir de istenmeyen bir bileşen var. Türkçe hakemli bir derleme bunu net anlatıyor:

"Halı yünleri çeşitli ırklara mensup koyunlardan üretilir. Bu tip koyunların yapağılarında ince, vasat ve uzun lifler yanında köpek (kemp) kıllarına rastlanır. Kemp kıllarının enine kesitinin dörtte üçü medulla tabakasıdır. Boyarmadde buraya nüfuz etmediği için yün elyafı arasında kemp kılı istenmez."

Yani kemp kılı boya almaz; boyalı bir havın içinde açık renk noktalar olarak kalır. İlginç olan şu: medüllasyonun kendisi halıda tümüyle istenmeyen bir şey değildir. Aynı ders serisi, medüllalı yünlerin halıda "crisp handle and unique rustic appearance" — diri bir tutum ve kendine özgü rustik görünüm — kazandırdığı için değer taşıdığını, ama ağır medüllalı ve kempli yünlerin asgaride tutulması gerektiğini yazar. Denge meselesi.

Kat sayısı, büküm ve neden ters yönde katlanır

Hav ipliğinin kaç kat olduğu ve ne kadar büküldüğü, halı dayanıklılığının ölçülebilir dört değişkeninden ikisidir. Gupta ve ekibinin Textile Research Journal'daki optimizasyon çalışması bu dört değişkeni sayar: "Knot density, pile height, number of plies in the pile yarn and pile yarn twist." Yani düğüm sıklığı bu listenin yalnızca bir üyesidir — bunu düğüm sayısı yazımızda ayrıntılı ele almıştık.

Bükümün kendi içinde bir sınırı var: "increasing the twist level will increase yarn strength to a maximum level, beyond which further increase in twist will reduce yarn strength." Büküm arttıkça dayanım bir yere kadar artar, sonra düşer.

Peki iplik neden bir yöne eğrilip ters yöne katlanır? Cevabı fiziktir. İpliği eğirmek onun içine kalıcı bir tork bırakır; bu tork kendini boşaltmak için ipliği kendi üzerine kıvırır. Tekstil mekaniği üzerine bir derleme bunu şöyle anlatıyor:

"Single-ply yarns are susceptible to relaxing residual torque through a mechanical instability that converts twist… to writhe, a coiling of the bundle. In order to decrease the propensity for yarn to undergo this instability, as well as to add strength to the yarn, multiple plies are counter-twisted together to create a 'multiply' or 'balanced' yarn."

Ters yönde katlamak, iki katın torkunu karşılıklı sıfırlar. "Z eğirme, S katlama" bir gelenek değil, denge şartıdır. Halı ipliğinde standart yapı budur.

Lanolin efsanesi — ve doğrusu

Yün halı hakkında en çok tekrarlanan cümlelerden biri: "içindeki lanolin sayesinde leke tutmaz." Bu iddiayı destekleyen hiçbir kurumsal veya hakemli kaynak bulamadık. Aksine üç ayrı veri, iddianın mekanizmasını çürütüyor.

Bir: yağ zaten yıkamada gidiyor. Kirli yapağıdaki safsızlıklar ağırlıkça %40'a kadar çıkabilir ve yıkamanın işi budur. Yıkanmış yünde kalıntı yağ için IWTO'nun tolerans tavanı %1,25, pratik hedef ise yaklaşık %0,3'tür. Bitmiş bir halının yüzeyinde "lekeyi önleyen bir lanolin tabakası" fiziksel olarak yoktur. (Ölçüm metodu: IWTO-10, uluslararası karşılığı ISO 3074:2014.)

İki: yüzeyin gerçek su itici katmanı lanolin değil. Jones ve Rivett'in Micron dergisindeki çalışması lifin dış yüzeyindeki kovalent bağlı yağ asidi katmanını (18-MEA) tarif ediyor: "Removal of this covalently linked fatty acid renders the fibre hydrophilic" — bu katman kaldırıldığında lif suyu çeker hâle gelir. Yani hidrofobiklik, yıkamayla giden serbest yağdan değil, life kimyasal olarak bağlı bir katmandan gelir.

Üç: "kir göstermeme" ayrı bir olgudur ve optiktir. Carpet and Rug Institute yün lifini tanımlarken şunu yazar: "Scaly character of fiber scatters light and reduces visible soil." Pullu yüzey ışığı saçar ve kiri daha az görünür kılar. Bu "leke tutmaz" demek değildir.

Doğru cümle şudur: yün, lif yüzeyindeki doğal yağ asidi katmanı sayesinde suyu geç emer, pullu yapısı sayesinde kiri geç gösterir. Lanolin sayesinde değil.

Yangın karşısında yün

Bu bölümün sayıları temiz ve tek kaynaktan: yünün yanması için havadakinden yüksek bir oksijen oranı gerekir — %25,2. Alevin sıcaklığı 570–600 °C'ye ulaşmadan tutuşmaz; pamuk 255 °C'de tutuşur. Ve yün erimez, damlamaz: naylon 160–260 °C, polyester 252–292 °C'de erir. Carpet and Rug Institute yünü "char rather than melt or drip" — erimek veya damlamak yerine kömürleşir — diye tanımlar.

Önemli kayıt: yangına tepki sınıfı lifin değil, test edilmiş ürünün özelliğidir ve o ürünün Performans Beyanı'ndan okunur. "Yün şu sınıftır" diye bir şey yoktur. Bunu iç mimar projelerinde halı yazımızda ayrıca ele almıştık.

Dört Bitiş: Kenar, Kilim Payı, Saçak, Hav Kesimi

Halının gövdesi bittiğinde iş bitmez. Dört ayrı bitirme işlemi vardır ve halının ömrünü bunlar belirler.

Kenar örgüsü

Halının iki uzun kenarında ilme atılmaz; oradaki çözgü demeti sarılarak bitirilir. MEB modülü uygulamayı tarif ediyor: "Halının iki yanındaki kenar örgüsü kısmına ilme atılmaz. Bu kısım bir yumakla örülür." ve "Halının boyuna göre iki kenarına yapılan kenar örgüsü, tatbikatta genellikle 2-3 çift çözgü ile yapılır." Başka bir modül dört çözgü kullanıldığını kaydeder — yani sayı yöreye göre değişir.

Encyclopaedia Iranica iki temel yöntemi ayırır: tek bir çözgü kordonunun sarılması (overcasting) ya da iki veya daha fazla kordonun birlikte dairesel biçimde sarılmasıyla oluşturulan gerçek bir kenar (selvedge).

Kilim payı

Halının iki ucunda, hav başlamadan önce ve bittikten sonra havsız düz dokuma yapılır. Sebebi süs değil, mühendisliktir. MEB modülü açık yazıyor: "Halı dokumann bitiminde de, havlı dokumanın dağılmaması için başlangıçtaki gibi bezayağı (kilim dokuma) yapılır." Genişliği yöreye göre değişir; modüllerde 5–8 cm ve 5–10 sıra gibi değerler geçer.

Saçak

Saçak, halıya sonradan eklenen bir süs değildir. MEB modülünün tanımı tek cümlede kesin: "Saçak; halının iki başında kısa kenarlarında çözgü iplerinin kesilmesinden arta kalan uçlardır." Encyclopaedia Iranica aynı şeyi söyler ve bitirme çeşitlerini sayar: basit çözgü saçağı olabilir, ya da çözgü uçları örülebilir, düğümlenebilir, ağ hâline getirilebilir.

Bunun doğrudan bir sonucu var: saçak sayısı bir kalite ölçüsü değildir. Saçak sayısı, çözgü sayısının doğrudan sonucudur. Saçak tipi ise yörenin uç bitiş geleneğidir — ve tam da bu yüzden teşhis değeri taşır. Mallett'in gözlemi şudur:

"Although weavers may use a variety of materials and may change the scale of their weaves to suit their objects, they tend to use the same end finishes, selvage constructions, and other distinctive techniques consistently."

Dokumacı deseni değiştirir, ölçüyü değiştirir; ama kenarını ve ucunu hep aynı bitirir. Bu yüzden yapı, desenden daha güvenilir bir imzadır.

Hav kesimi

Dördüncü bitiş dokuma sırasında yapılır. MEB'in Hereke modülü sıklığı ve gerekçesini birlikte veriyor:

"Dokunan halı yüzeyinde yün ve ipek olmasına bakılmaksızın her sırada bir kesilmesi gerekir. Eğer 3-4 sırada bir kesilirse dokuyucuyu zorlayacağı gibi havlı yüzeyinde bozulmasına meydan verir. Bu ise kalite yönünden istenmeyen bir durumdur."

Saha araştırması bunu doğruluyor: halı dokuyucularının kullandığı ekipmanlar üzerine yapılan bir çalışmada dokuyucuların tamamının ilmeleri bıçakla kopardığı ve tamamının her sırada bir kestiği kaydedilmiş.

Neden önce kenardan bozulur

Birleşik Krallık Konservasyon Enstitüsü'nün halı bakım kılavuzu, hasarın nereden başladığını tek cümlede söyler: "edges and fringes are particularly vulnerable." Aynı kaynak lif farkını da not eder: yün temelli halılar genellikle ipek içerenlerden daha fazla aşınmaya dayanır; "Silk is the most vulnerable fibre."

Bu, bakım açısından tek bir pratik sonuç doğurur: kenar örgüsü ve saçak, halının en erken müdahale isteyen bölgeleridir. Küçük bir kenar onarımı, geç kalınmış bir gövde onarımından çok daha ucuzdur.

Halının Arkasını Okumak

Halının arkası, ön yüzünün gizlediği her şeyi gösterir. Ama okunması için ne aradığınızı bilmek gerekir.

Arkada gördüğünüz	Ne anlama gelir
Her düğümün iki boğumu net görünüyor	Çözgüler tek düzlemde. Atkılar eşit gerginlikte atılmış. Bir kalite göstergesi değil, bir yapı tercihidir.
Düğümlerin bir boğumu gizlenmiş, arka sık ve kabartılı	Çözgü çökmesi var: gergin ve gevşek atkı dönüşümlü atılmış. Yine bir tercih; genellikle atölye yapısı.
Düğüm boğumu hiç yok; hav ayrıldığında boyunluk görünmüyor	Düğümlü değil. Mallett'in tufted dokuma için verdiği iki işaretten biri: "there are no knot 'collars' to be seen."
Sıralar yatay değil, her yöne gidiyor	İkinci tufted işareti: "The rows of tufting are oriented in all directions. The work did not proceed just horizontally, but diagonally and vertically also."
Kanvas astar ve lateks tabaka	Tufted yapıda lateks ikincil sırt bir tercih değil, zorunluluktur: hav bir taşıyıcı kumaşa dikilir ve ancak yapıştırıcıyla sabitlenir. El düğümlü halıda hiç yoktur.
Hav, çözgü yönünde U biçiminde dönüyor	Makine halısı. T.C. Ticaret Bakanlığı'nın tanımı: "El halısında ayrı bir iplik ile çözgü üzerine düğüm atılırken, makine halısında hav yüzeyi hav çözgünün atkılarla U biçiminde bağlantı yapmasıyla oluşmaktadır."
Düğüm sıklığı halının farklı yerlerinde değişiyor	Normaldir. Mallett tek bir dokumada 68 ve 44 KPSI ölçmüştür ve buradan bir uyarı çıkarır: yoğunluğa bakarak yöre veya tarih atfetmekte "exceedingly cautious" olunmalıdır.
Halı tam dikdörtgen değil	El dokumasının doğal sonucu. Kusursuz dikdörtgenlik makine üretiminin işaretidir. (El düğümlü halıya özgü, yayımlanmış bir boyut toleransı standardı bulamadık — sektörde dolaşan yüzdelerin dayanağı yok.)

Bu yazıdaki katmanları gerçek örnekler üzerinde görmek isterseniz, el dokuma halı koleksiyonumuzdaki her parçanın kaydında çözgü ve atkı malzemesi ile düğüm tipi belirtilir.

Türk Akademisi Bir Halıyı Nasıl Kaydeder

Buraya kadar anlattığımız her katman, bir halı akademik olarak incelenirken ayrı bir alan olarak kaydedilir. Bunun somut hâli, Ankara Vakıf Eserleri Müzesi'ndeki bir grup halıyı inceleyen çalışmanın katalog formudur — ve bu form, "bir halı hakkında ne bilinmesi gerekir" sorusunun en iyi cevabıdır.

Kaydedilen on altı alan: envanter numarası · eserin adı · müzeye gelmeden önce bulunduğu yer · müzeye geliş tarihi · müzedeki yeri · yüzyılı · boyutu · düğüm sıklığı · düğüm türü · çözgü · atkı · ilme · kenar örgüsü · kilim örgüsü · saçak boyu ve durumu · özel not.

Ve gerçek bir kayıt, aynen:

Bu kaydın üç özelliğine dikkat edin.

Bir: her iplik için üç şey birden yazılır — hammadde, renk, ve kat adedi ile büküm yönü. Bir halının kimliği bu üçlüde saklıdır.

İki: düğüm sıklığı on altı alandan yalnızca biridir. Kenar örgüsüyle, saçakla, atkı sıra sayısıyla aynı ağırlıkta kaydedilir.

Üç: alanların yarısı bitiş işlemleriyle ilgilidir. Akademik bakış, halının kenarına ve ucuna gövdesi kadar yer ayırır.

Bir halı hakkında bilgi isterken bu on altı alanı sorabilirsiniz. Bir satıcının cevaplayabildiği alan sayısı, size halı hakkında olduğu kadar satıcı hakkında da bilgi verir.

Terminoloji: Argaç mı, Arış mı?

Türkçe halı terminolojisinin tek tip olduğunu düşünmek kolay. Değil — ve bunun kanıtı temel kaynakların içinde.

Birinci okuma. Reşat Genç'in Kaşgarlı Mahmud üzerine çalışması, XI. yüzyıl Türkçesindeki karşılıkları veriyor: tezgâha sarılmış, uzunlamasına atılmış iplere "eriş (arış)", enlemesine atılanlara ise "arkağ (argaç)" denir. Yani arış = çözgü, argaç = atkı. Bugünkü saha kullanımı da bu yönde: MEB modülü "Atkı iplerine, Gördes'te 'argaç' ipi denilmektedir" diye kaydediyor.

İkinci okuma. Macide Gönül'ün 1957 tarihli, Türk halı ve kilimlerinin teknik özellikleri üzerine temel makalesi ise tam tersini yazar:

"Halılarda umumiyetle çözgüye 'argaç', atkıya da 'arış' ismi verilir."

Aynı iki kelime, iki temel kaynakta birbirinin yerine. Bu bir yazım hatası değil, terminolojinin yerel ve dönemsel olarak oturmamış olmasının kaydıdır. Bugün Atatürk Kültür Merkezi'nin halı dergisinin adının Arış olması da bu tarihin bir parçası.

Pratik sonuç: bir belgede, bir ustanın anlatımında ya da eski bir kaynakta "argaç" gördüğünüzde hangi ipliğin kastedildiğini bağlamdan doğrulamak gerekir. Terim tek başına yeterli değildir.

Halı anatomisi sözlüğü

Yazı boyunca tanımlanan terimler, tek tabloda:

Çözgü	Tezgâha dikey gerilen, dokuma boyunca gergin kalan iplik. Halının iskeletini kurar; iki uçtan çıkarak saçağı oluşturur.
Atkı	Her ilme sırasından sonra yatay atılan ve kirkitle sıkıştırılan iplik. Gerginliği halının arkasının düz mü çökük mü olacağını belirler.
İlme	Çözgü çiftine elle atılan ve hav yüzeyini oluşturan üçüncü iplik sistemi. Halk dilinde “düğüm” denir.
Hav	İlmelerin kesilmiş uçlarından oluşan, halının görünen ve ayak altında kalan katmanı.
Kirkit	İlme sırasından sonra atkıyı sıkıştırmakta kullanılan dişli el aracı.
Simetrik düğüm	İki çözgüyü çevreleyip aralarından çıkan ilme; yapısal olarak bir kazık bağıdır. Gördes / Türk düğümü olarak da anılır.
Asimetrik düğüm	Bir çözgünün etrafından dolanıp diğerinin arkasından geçen ilme; teknik olarak düğüm değil sarmadır. Sine / Fars düğümü olarak da anılır.
Jufti	İlmenin iki yerine dört çözgüye bağlandığı yapı. Aynı alanı yarı hav ipliğiyle kapatır; bir işçilik kısaltmasıdır.
Çözgü çökmesi	Atkı gerginliği nedeniyle çözgü çiftinin bir telinin diğerinin arkasına inmesi. Halının arkasındaki düğüm görüntüsünü belirleyen tek etkendir.
Kilim payı	Halının iki ucunda, hav başlamadan önce ve bittikten sonra dokunan havsız düz dokuma bölüm.
Kenar örgüsü	Halının iki uzun kenarında ilme atılmayan, çözgü demetinin sarılarak bitirildiği şerit.
Saçak	Halının ucundan çıkan çözgü uçları. Sonradan eklenen bir süs değil, taşıyıcı sistemin devamıdır.
Kemp	Yün içindeki kalın, iç boşluklu ve boya almayan lif. Halı yününde istenmez.
Argaç / Arış	Çözgü ve atkının eski Türkçe karşılıkları. Kaynaklar arasında birbirinin yerine kullanıldığı için bağlamdan doğrulanmalıdır.

Sektörde Dolaşan Sekiz Yanlış

"Halının arkası ne kadar düzse o kadar kalitelidir."	Arkanın görünümü kaliteyi değil, atkı gerginliğini gösterir. Mallett: çözgü çökmesinin olup olmaması yalnızca atkı gerginliğinin nasıl yönetildiğine bağlıdır ve çökme, dönüşümlü gergin-gevşek atkının kaçınılmaz sonucudur.
"Saçak sayısı kaliteyi gösterir."	Saçak ayrı bir bileşen değil, çözgünün kesilmiş ucudur. Sayısı çözgü sayısının sonucudur; tipi ise yörenin bitiş geleneğidir.
"El dokuma halının düğümleri asimetriktir."	Terim karışıklığı. "Asimetrik", düzensiz görünüm demek değil; ilmenin yalnızca bir çözgüyü tam çevirdiği yapıyı tarif eder. Anadolu halılarının tanımlayıcı ilmesi simetrik olandır.
"Türk düğümü Türk halılarında, Fars düğümü İran halılarında kullanılır."	Encyclopaedia Iranica: bu eski terminoloji sorunludur, çünkü her iki düğüm tipi de jeopolitik sınırlara bakılmaksızın Yakın ve Orta Doğu'nun her yerinde kullanılır. Türkçe literatürde Öztürk 2025 "Gördes, Sine, Hekim düğümü" adlandırmalarını tamamen yanlış bulur.
"Jufti sadece farklı bir düğüm tipidir."	Jufti aynı ilmeyi dört çözgüye atar; aynı alan için yarısı kadar hav ipliği harcanır ve hav aşınmaya daha az dayanır. Encyclopaedia Iranica bunu 1930'larda yayılan işçilik kısaltmaları arasında sayar.
"Yün halı lanolin sayesinde leke tutmaz."	Yıkanmış yünde kalıntı yağ hedefi ~%0,3'tür; halının yüzeyinde lanolin tabakası yoktur. Su iticiliği life kovalent bağlı yağ asidi katmanından, kir gizleme ise pulların ışığı saçmasından gelir.
"Hand-tufted da bir el işidir, el düğümlüye yakındır."	EN 14215 "hand-tufted"ı makine yapımı halılar arasında sınıflandırır ve el düğümlü halıyı kapsam dışı bırakır. Tufted yapıda hav bir taşıyıcı kumaşa dikilir ve lateksle sabitlenir.
"İpek halı en dayanıklı halıdır."	Konservasyon otoritesinin kaydı tersini söyler: yün temelli halılar genellikle ipek içerenlerden daha fazla aşınmaya dayanır; "Silk is the most vulnerable fibre." İpeğin üstünlüğü dayanıklılıkta değil, desen çözünürlüğündedir.

Bir not daha: "gerçek yün halı yanınca saç kokar" testi kimyasal olarak doğrudur — yün de saç da keratindir — ama iddia edildiği amaç için işe yaramaz. El dokuma ile makine halısını ayırmaz (makine halısı da yünden olabilir) ve ipekle yünü ayırmakta da zayıftır; ipek de yanmış tüy gibi kokar, yalnızca daha az keskin. Karışım liflerde ise hiç çalışmaz.

Sık Sorulan Sorular

Halının çözgüsü ve atkısı nedir?
Çözgü, tezgâha gerilen dikey ipliktir ve halının iskeletini kurar; halının iki ucundan çıkarak saçağı oluşturur. Atkı, ilme sıraları arasına enine geçirilen ipliktir. İkisi birlikte halının zemin dokumasını oluşturur. Hav ise bu zemine eklenen üçüncü iplik sistemidir ve halının görünen tek katmanıdır.

Halının arkası düz olmalı mı?
Hayır, bu bir kalite ölçüsü değildir. Halının arkasının düz mü yoksa sık ve kabartılı mı göründüğü, yalnızca atkı gerginliğinin nasıl yönetildiğine bağlıdır. Bütün atkılar eşit gerginlikte atılırsa çözgüler tek düzlemde kalır ve her düğümün iki boğumu da arkadan görünür. Gergin ve gevşek atkı dönüşümlü atılırsa bir çözgü sırası arkaya çöker ve her düğümün bir boğumu gizlenir. İkisi farklı dokuma geleneğidir; biri diğerinden iyi değildir.

Saçak halıya sonradan mı ekleniyor?
El dokuma halıda hayır. Saçak, halının iki ucunda çözgü ipliklerinin kesilmesinden arta kalan uçlardır — yani çözgünün kendisidir, ayrı bir parça değildir. Bu yüzden saçak sayısı da bir kalite göstergesi değildir; çözgü sayısının doğrudan sonucudur.

Simetrik ve asimetrik düğüm arasındaki fark nedir?
Simetrik ilme iki çözgüyü de sarar ve iki uç çözgülerin arasından çıkar; düğüm terminolojisinde buna kazık bağı denir ve doğası gereği daha sağlamdır. Asimetrik ilme yalnızca bir çözgüyü tam çevreler, ötekinin arkasından geçer — teknik olarak bir düğüm değil, bir sarmadır. Asimetrik olanın üstünlüğü daha sık yerleştirilebilmesi, dolayısıyla ince desen ayrıntısına izin vermesidir.

Jufti düğümü nedir, kötü müdür?
Jufti, ilmenin normalde iki olan çözgü sayısı yerine dört çözgüye atılmasıdır. Aynı alanı kaplamak için yarısı kadar hav ipliği harcandığı için hav aşınmaya daha az dayanır. Klasik Horasan halılarında bölgesel bir teknik gelenek olarak da görülür, ama yaygınlaşması 1930'larda işçilik kısaltması olarak kaydedilmiştir. Sorun tekniğin kendisi değil, aynı fiyata daha az malzeme koymak için kullanılmasıdır.

Halı yünü ile giysilik yün aynı mı?
Hayır, neredeyse tersidir. Halı yünleri genellikle 30 mikrondan kalın, tipik olarak 36-40 mikron aralığındadır; halıya uygun yünün ortalama lif çapı 34 mikronun üzerindedir. Giysilik yünde değerli olan incelik halıda kusurdur, çünkü ince lif ayak altında ezilir ve toparlanmaz. Türkiye'de Karayaka ırkının 41,37 mikron lif çapı ve 20,07 santimetrelik lüle uzunluğu halı yünü şartnamesine birebir oturur.

Yün halı gerçekten leke tutmaz mı?
"Lanolin sayesinde leke tutmaz" iddiasını destekleyen kurumsal veya hakemli bir kaynak bulamadık. Yıkanmış yünde kalıntı yağ hedefi yaklaşık %0,3'tür; bitmiş halının yüzeyinde lanolin tabakası yoktur. Doğrusu şudur: yün, life kovalent bağlı yağ asidi katmanı sayesinde suyu geç emer ve pullu yapısı ışığı saçtığı için kiri geç gösterir.

El dokuma halı ile makine halısını arkasından nasıl ayırırım?
Üç işarete bakın. El düğümlü halıda havı ayırdığınızda her ilmenin çözgüyü saran boyunluğunu görürsünüz; tufted halıda bu boyunluk yoktur ve sıralar yatay değil her yöne gider. Makine halısında hav, çözgü yönünde atkılarla U biçiminde bağlanır — ayrı bir iplikle düğüm atılmaz. Tufted halıda ayrıca lateks ikincil sırt bir zorunluluktur; el düğümlü halıda hiç bulunmaz.

Halının kenarı neden önce bozulur?
Konservasyon kaynakları kenarları ve saçakları halının en kırılgan bölgeleri olarak tanımlar. Kenar örgüsü ve saçak, halının gövdesini çevreleyen ve dış etkiyi ilk karşılayan bitişlerdir. Bu yüzden bakımda öncelik bunlardadır: küçük bir kenar onarımı, geç kalınmış bir gövde onarımından çok daha ucuzdur.

Kaynaklar

Yapı analizi ve uluslararası referanslar

1. Mallett, Marla. Woven Structures: A Guide to Oriental Rug and Textile Analysis. 2. baskı, Christopher Publications, Atlanta, 2000. ISBN 0966305744.
2. Mallett, Marla. Basic Tribal and Village Weaves (PDF). turkotek.com
3. Mallett, Marla. "Woven Structures Update — Part 2". marlamallett.com
4. Mallett, Marla. "End Finishes Project". marlamallett.com
5. Mallett, Marla. Woven Structures Update (PDF; tufted ve iğne-düğümlü taklitlerin teşhisi). turkotek.com
6. Ittig, Annette. "CARPETS iii. Knotted-pile carpets: Techniques and structures", Encyclopaedia Iranica, Vol. IV, Fasc. 8, 1990, s. 843–845. iranicaonline.org
7. Dhamija, Jasleen. "CARPETS ii. Raw materials and dyes", Encyclopaedia Iranica, Vol. IV, Fasc. 8, 1990, s. 839–843. iranicaonline.org
8. Floor, Willem M. "CARPETS xii. Pahlavi Period", Encyclopaedia Iranica. iranicaonline.org
9. Azadi, Siawosch. "CARPETS xiv. Tribal Carpets", Encyclopaedia Iranica, 1990. iranicaonline.org
10. Denny, Walter B. "CARPETS xvi. Central Asian Carpets", Encyclopaedia Iranica, Vol. V, Fasc. 1, s. 5–9. iranicaonline.org
11. The Textile Museum, Pieces of a Puzzle: Classical Persian Carpet Fragments, küratör Daniel Walker, 2006–2007 — "Technique". gwu.edu
12. Ashmolean Museum, Jameel Centre — "May Beattie" arşiv kaydı. jameelcentre.ashmolean.org
13. Icon — The Institute of Conservation (UK), "Carpets and Rugs". icon.org.uk
14. Claremont Rug Company, "Nine-Point Methodology for Evaluating Antique Oriental Carpets". claremontrug.com
15. Denny, Walter B. How to Read Islamic Carpets. The Metropolitan Museum of Art / Yale University Press, 2014. ISBN 9780300208092.
16. Stone, Peter F. The Oriental Rug Lexicon. University of Washington Press. ISBN 0295975741.

Türkçe akademik kaynaklar

17. Özkavruk Adanır, Elvan & İleri, Berna. "Ankara Vakıf Eserleri Müzesi'nde Bulunan Bir Grup Etütlük Madalyonlu Uşak Halısının İncelenmesi", Arış, S. 7, 2012, s. 86–101. doi.org
18. Öztürk, Bahadır. "Halıda Türk-Gördes Düğümü, İran-Sine Düğümü: Doğru Bilinen Yanlışlar", yedi: Sanat, Tasarım ve Bilim Dergisi, S. 33, 2025, s. 163–176. doi.org
19. Acar, S. & Tosun, E. "Anadolu Havlı Yer Yaygılarının Yapısal Açıdan Dünyadaki Benzerleriyle Birlikte İncelenmesi ve Bir Sınıflandırma Önerisi", yedi, S. 18, 2017, s. 61–73. doi.org
20. Gönül, Macide. "Türk Halı ve Kilimlerinin Teknik Hususiyetleri", Türk Etnografya Dergisi, S. 53, 1957, s. 69–86. dergipark.org.tr
21. Genç, Reşat. "Kaşgarlı Mahmud'a Göre XI. Yüzyılda Türklerde Dokuma ve Yaygı İşleri", Arış, S. III, 1997, s. 4–11. aris.gov.tr
22. Kahvecioğlu Sarı, Habibe. "El Halı Dokuyucularının Kullandıkları Ekipmanlar ve Dokuma Kaynaklı Bedensel Rahatsızlıklar", Mühendislik Bilimleri ve Tasarım Dergisi, C. 5, Ergonomi Özel Sayısı, 2017, s. 301–308. dergipark.org.tr
23. Ölmez, Filiz N. & Etikan, Sema. "Fethiye Alara Düz Dokumaları", ART-E, S. 11, 2013, s. 76–99. dergipark.org.tr
24. Atav, R.; Buğdaycı, B. & Soysal, M. İ. "Yapağı kalitesini etkileyen genetik ve çevresel faktörler ile yapağıların kullanım alanlarına genel bakış", Journal of Animal Science and Products, 6(1), 2023, s. 30–44. doi.org
25. Özarslan, B.; Oktay, M. N. & Akçapınar, H. "Kangal Akkaraman Irkında Bazı Yapağı Kalite Özellikleri", Erciyes Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 18(3), 2021, s. 190–195. doi.org
26. Dellal, Gürsel. Çiftlik Hayvanlarında Lif Üretimi, 4. Hafta. Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri. acikders.ankara.edu.tr

Millî Eğitim Bakanlığı MEGEP modülleri

27. T.C. MEB, MEGEP — El Sanatları Teknolojisi: Gördes Halısı Dokumaya Hazırlık, Kod 215ESB390, Ankara, 2011.
28. T.C. MEB, MEGEP — Bünyan Halısı Dokumaya Hazırlık, Kod 215ESB386, Ankara, 2010.
29. T.C. MEB, MEGEP — Hereke Halı Dokuma, Kod 215ESB389, Ankara, 2010.
30. T.C. MEB, MEGEP — Milas Halısı Dokuma, Ankara, 2011.
31. T.C. MEB, MEGEP — Halıda Kalite Hesaplama, Kod 215ESB417, Ankara, 2011.

Yün ve iplik bilimi

32. Wood, E. WOOL422/522 Wool Marketing & Clip Preparation, Topic 21: Value and Use of Wool. The Australian Wool Education Trust / University of New England, 2012. woolwise.com
33. Wood, E. WOOL482/582 Wool Processing, Topic 21: Fibres and Yarns for Carpets. AWET / UNE, 2009. woolwise.com
34. Wood, E. WOOL482/582, Topic 3: An Overview of Wool Scouring; Topic 6: Scoured Wool Quality and Testing. AWET / UNE, 2009.
35. Lamb, P. WOOL482/582, Topic 29: Effect of Fibre Properties on Processing Performance. AWET / UNE, 2009. woolwise.com
36. Wang, X. WOOL482/582, Topic 13: Fundamentals of Yarn Technology. AWET / UNE, 2009. woolwise.com
37. Jones, L. N. & Rivett, D. E. "The role of 18-methyleicosanoic acid in the structure and formation of mammalian hair fibres", Micron, 28(6), 1997, s. 469–485. doi.org
38. Baird, K. "Dimensional Stability of Woven Wool Fabrics: Hygral Expansion", Textile Research Journal, 33(12), 1963, s. 973–984. doi.org
39. Gupta, S. K.; Goswami, K. K. & Majumdar, A. "Optimization of durability of Persian hand-knotted wool carpets by using desirability functions", Textile Research Journal, 88(1), 2018, s. 89–98. doi.org
40. Dresselhaus, E. J. vd. "Textiles: from twisted yarn to topology and mechanics", arXiv:2604.09005 (preprint). arxiv.org
41. The Woolmark Company, Wool Facts: Wool is Resistant to Fire. woolmark.com
42. The Woolmark Company, "What is the Science Behind the Wool Fibre?". woolmark.com
43. IWTO, "Wool and Flame Resistance". iwto.org

Standartlar ve kurumsal kaynaklar

44. EN 14215, Textile floor coverings — Classification of machine-made rugs and runners (BS EN 14215:2018) — kapsam metni.
45. EN 14159, Textile floor coverings — Requirements for tolerances on (linear) dimensions of rugs, runners, carpet tiles and wall-to-wall carpet.
46. ISO 2549:1972 · ISO 2550:1972 · ISO 5086:1977 · ISO 11859:1999 — el yapımı halılar için ISO standartları. iso.org
47. ISO 3074:2014, Wool — Determination of dichloromethane-soluble matter in combed sliver (IWTO-10-03 temelli). iso.org
48. ISO 2647, Wool — Determination of percentage of medullated fibres by the projection microscope.
49. Regulation (EU) No 1007/2011, Annex IX — Agreed allowances used to calculate the mass of fibres. OJ L 272/1, 18.10.2011.
50. The Carpet and Rug Institute, The Carpet Primer. carpet-rug.org
51. The Carpet and Rug Institute, Technical Bulletin: Carpet Wrinkles (Buckles or Bubbles), 19 Nisan 2018. carpet-rug.org
52. T.C. Ticaret Bakanlığı, İhracat Genel Müdürlüğü, Halı Sektör Raporu, 2026. ticaret.gov.tr
53. Serhat Kalkınma Ajansı (SERKA), Koyun Yününün Tekstil Sektörüne Kazandırılması Ön Araştırma Raporu, Aralık 2024. serka.gov.tr
54. Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı (DAKA), Van İli Yün İşleme Tesisi Ön Fizibilite Raporu, 2020.