Düğüm Sayısı (KPSI) Efsanesi: Sıklık Kaliteyi Ölçer mi?

Son güncelleme: Ekim 2026

El dokuma halı alırken sorulan ilk teknik soru neredeyse her zaman aynıdır: kaç düğüm?

Sorunun cazibesi anlaşılır. Halı, alıcının çoğu zaman ölçemediği bir nesnedir; yün kalitesi, boya, büküm, çözgü gerginliği hep uzmanlık ister. Düğüm sayısı ise tek bir sayıdır, büyüktür, karşılaştırılabilir görünür.

Bu yazı o sayının peşine düşüyor. Hangi birimle ölçüldüğüne, hangi standardın onu tanımladığına, kalite eşiklerinin nereden çıktığına, akademik literatürün gerçekte ne bulduğuna ve müze kayıtlarının ne gösterdiğine. Sonunda, sıklığın yerine sorulabilecek daha bilgilendirici bir soru öneriyoruz — ve o soruyu Türkiye'nin kendi tescil belgelerinden birinden alıyoruz.

Birim Kaosu: dm², KPSI, Raj, Line — ve Hepsindeki Ortak Kusur

KPSI, knots per square inch — inç kare başına düğüm demektir. Uluslararası ticarette en yaygın gösterim budur, ama tek gösterim değildir. Halının dokunduğu yere göre sayı bambaşka bir şey ifade eder.

Sistem	Nasıl sayılır	Örnek
Türkiye "kalite"	10 cm ende çözgü teli sayısı × 10 cm boyda ilme sıra sayısı. Çarpım dm²'deki ilmeyi verir.	26 × 33 = 858 ilme/dm²
İran raj (rec)	Halının eninde, belirli bir uzunlukta sayılan düğüm. Uzunluk yöreye göre değişir: Tebriz 7 cm, Kaşan ve İsfahan 6,5 cm, Kirman 6,75 cm.	50 raj — ama hangi şehrin 50 raj'ı?
Çin line	Halının eninde, bir ayak (30,48 cm) boyunca sayılan düğüm.	90 line ≈ 56 KPSI 240 line ≈ 400 KPSI
Hindistan çift sayı	Birinci sayı: ende 9/10 inçteki düğüm. İkinci sayı: boyda 4½ inçteki düğüm. Çarpımı dörde bölünür.	9/60 → (9 × 60) ÷ 4 = 135 KPSI

Türkiye'den uluslararası ölçeğe geçiş basittir ama sık atlanır: 1 inç kare = 6,4516 santimetre kare.

KPSI = (dm²'deki ilme ÷ 100) × 6,4516  ·  tersi: ilme/dm² = KPSI × 15,50

Hepsinin Ortak Kusuru

Yukarıdaki dört sistemin üçü — İran raj'ı, Çin line'ı ve Hint çift sayısının ilk rakamı — çizgisel sayımdır. Halının bir yönünde, bir hat boyunca düğüm sayarlar. Bir alan yoğunluğu vermezler.

Çizgisel bir sayımı alan yoğunluğuna çevirmek için ikinci bir boyut gerekir. Sektör bunu genellikle kareyi varsayarak yapar: enine ne kadarsa boyuna da o kadar. Çin sisteminin yayımlanan dönüşümleri tam olarak bu varsayımı taşır — 90 line'ın 56 KPSI, 240 line'ın 400 KPSI etmesi, (line ÷ 12)² formülünün sonucudur.

Gerçek halılarda bu varsayım çoğu zaman tutmaz. Çözgü sıklığı ile atkı sırası sıklığı ayrı değişkenlerdir; Türkiye'de kullanılan "26 × 33" gösteriminin iki farklı sayı içermesinin sebebi budur.

Ölçüm Metodu Kimde Var? ISO'da Yok, Hindistan'da Var

Sektörde sık duyulan bir cümle var: "düğüm sayısı ISO standardına göre ölçülür." Bu yanlıştır. Ama "hiçbir standart bunu tanımlamaz" cümlesi de yanlıştır. Doğrusu daha ilginç.

ISO'nun Kataloğundaki Boşluk

ISO'nun yer döşemeleri teknik komitesinin (ISO/TC 219) kataloğunda el yapımı halılara özgü dört standart vardır:

ISO 2549:1972	El düğümlü halılar — dokuma zemin üstündeki hav ayağı boyunun tayini
ISO 2550:1972	El yapımı halılar — düğüm tiplerinin tayini. Parmakla veya tığla atılan düğümlerin çoğuna uygulanan görsel bir yöntem; düğüm tipleri şekillerle gösterilir.
ISO 5086:1977	El düğümlü halılar — numune alma ve deney bölgelerinin seçimi
ISO 11859:1999	Saf yün, el düğümlü havlı halılar — şartname

Listede düğüm yoğunluğu yok. ISO, bir halının düğümünün hangi tip olduğunu (simetrik mi asimetrik mi) belirlemek için 1972'de bir metot yayımlamış; kaç tane olduğunu saymak için hiç yayımlamamış.

Hindistan 1976'da Tanımlamış

Bureau of Indian Standards, Methods of Sampling and Tests for Hand-made Carpets başlıklı beş parçalı bir seri yayımlamıştır. Parça başlıkları ISO'nun kataloğuyla neredeyse birebir örtüşür — bir fark dışında:

IS 7877 Part I	Numune alma ve fiziksel deney / kimyasal analiz bölgelerinin seçimi
Part II	Düğüm tipinin tayini
Part III	Düğüm sayısının tayini — ISO'da karşılığı olmayan parça
Part IV	Hav yüksekliğinin tayini
Part V	Boyutların tayini

Part III'ün metodu, sektörün alışkanlığından metodolojik olarak farklıdır. Sabit bir alanda düğüm saymak yerine, sabit sayıda düğümün kapladığı mesafeyi ölçer: halının arkasında kırk düğüm sayılır ve bu kırk düğümün kapladığı uzunluk milimetre hassasiyetinde ölçülür. Sonra çözgü ve atkı yönü için ayrı ayrı desimetre başına düğüm hesaplanır; ikisinin çarpımı desimetrekaredeki düğüm sayısını verir. Numune alma, halının boyutuna göre beş ilâ dokuz ayrı test bölgesi ister.

Bu metot, "bir inçlik bir alanda göz kararı say" yönteminden çok daha hassastır. Ve dikkat edilmesi gereken asıl nokta şu:

Standart nasıl sayılacağını söylüyor, sonucun ne anlama geldiğini söylemiyor. Ne asgari bir eşik koyuyor, ne bir kalite sınıfı tanımlıyor. Yalnızca raporlama biçimini belirliyor.

Ölçüm vardır; ölçümü kaliteye bağlayan resmî bir eşik yoktur. Bir sonraki bölüm, o eşiklerin nereden geldiğini gösteriyor.

Türkiye'de TS 43 — El Dokuması Türk Halıları başlıklı bir standardın varlığını, Millî Eğitim Bakanlığı'nın mesleki eğitim modülünün ona yaptığı atıf üzerinden doğrulayabildik; akademik kaynakçalarda 1992 baskısı olarak geçiyor. Standardın kapsamı, güncel yürürlük durumu ve düğüm sayısına dair bir hüküm içerip içermediği doğrulanamadı — TSE kataloğu ücretli ve erişime kapalı. Bu yüzden burada yalnızca varlığını kaydediyoruz; içeriği hakkında hiçbir iddiada bulunmuyoruz. IS 7877'nin bugünkü yürürlük durumu da aynı şekilde doğrulanamadı; metin 1976 tarihlidir.

Kalite Eşikleri Nereden Geliyor? Hiçbir Yerden

"150 KPSI üzeri iyi kalitedir" türü tablolar internette bolca dolaşıyor. Bunların kaynağını aradık.

İddianın En Saf Hâli

Wikipedia'nın Knot density maddesi cümleyi hiçbir kayıt koymadan kuruyor:

"Number of knots per unit area is directly proportional to the quality of carpet."

"Birim alandaki düğüm sayısı, halının kalitesiyle doğru orantılıdır."

"Doğru orantılı" matematiksel bir iddiadır: düz bir çizgi. Aşağıda göreceğimiz gibi hakemli literatür bu ilişkiyi düz bir çizgi olarak bulmuyor. Madde ayrıca iddiayı hiçbir standarda dayandırmıyor.

Resmî Bir Kurum, Standarda Dayanmayan Bir Tablo

Hindistan Ticaret ve Sanayi Bakanlığı'na bağlı Carpet Export Promotion Council (CEPC), KPSI'yi şöyle tanımlıyor: "el düğümlü bir halının kalitesinin, değerinin ve hatta dayanıklılığının önemli bir ölçüsü." Ve altı bantlı bir tablo yayımlıyor:

30 KPSI	Very Coarse	60–130 KPSI	Medium Fine
30–60 KPSI	Coarse	130–160 KPSI	Fine
160–290 KPSI	Very Fine	290+ KPSI	Extremely Fine

Buradaki ironi şu: bu tabloyu yayımlayan ülke, düğüm sayımının ölçüm metodunu 1976'da standarda bağlamış olan ülkedir. Ama tablo o standarda dayanmıyor. IS 7877 eşik koymuyor; eşikleri koyan, aynı ülkenin ihracat konseyi — kendi başına.

Aynı Yayıncı, İki Farklı Tablo

Eşiklerin ölçüme değil sezgiye dayandığının en temiz kanıtı, sektörün kendi içinden geliyor. New York merkezli antika halı galerisi Nazmiyal'in sitesinde iki ayrı rehber sayfası var ve ikisi birbirini tutmuyor:

Değerlendirme	Birinci sayfa	İkinci sayfa
"Kaba" (coarse) sınırı	80 KPSI altı	70–80 KPSI'ye kadar
"Orta" (medium) bandı	120–330 KPSI	100 civarı ve üstü
"İnce" (fine) eşiği	330 KPSI üstü	200 KPSI civarı
300–400 KPSI	"iyi kalite" bandının içinde	"olağanüstü, hatta alışılmadık derecede ince"

Tek bir yayıncı, aynı site, iki sayfa — "ince" eşiğinde 130 KPSI'lik fark. Bir eşik ölçüme dayansaydı bu fark olmazdı.

Türkiye'deki Tanımın İzini Sürmek

Türkçede dolaşan tanım şudur: "1 desimetre karedeki ilme sayısı, o halının kalitesini gösterir." Cümle burada bir yargı olmaktan çıkıp bir ölçüye eşitleniyor: kalite hakkında bilgi veren bir sayı değil, kalitenin kendisi.

Bu cümlenin kaynağını aradık ve tek bir metne çıktı: T.C. Millî Eğitim Bakanlığı'nın MEGEP mesleki eğitim modülü Halıda Kalite Hesaplama. Modülün metni ile büyük bir halı üreticisinin kurumsal sitesindeki "Halının Kalitesi Nasıl Anlaşılır?" sayfasının metni kelimesi kelimesine aynı.

Yani Türk halı ticaretinde otorite gibi dolaşan tanım, bağımsız bir uzman görüşü değil; bir ders notundan kopyalanarak yayılmış tek bir metindir. Modülün kendi kaynakça bölümü boştur.

Modül ayrıca metrekare başına düğüme göre bir sınıflandırma veriyor — 250.000–500.000 "orta", 500.000–1.000.000 "iyi", 1.000.000–4.000.000 "nadir bulunan", 4.000.000 üstü "çok iyi", 10.800.000 "dünya rekoru". Bu tablonun kaynağı modülde belirtilmemiş.

Modüldeki bir cümle ise, bu yazının vardığı sonuca şaşırtıcı biçimde yakın:

"Düğüm sıklığının fazlalığı, bir halının deseninin daha detaylı uygulanabilmesi, ömrünün daha uzun olabilmesi üzerinde önemli ve etkili bir faktördür."

Desen ilk sırada yazılmış. Aşağıda göreceğimiz gibi, kanıtın ağırlığı da oradadır.

Literatür Ne Buldu: İlişki Doğrusal Değil

"Sık halı dayanıklıdır" cümlesi test edilebilir bir hipotezdir ve test edilmiştir.

2016: En Az Aşınma, Ortada

Gupta, Goswami ve Majumdar'ın Fibers and Polymers dergisinde yayımlanan çalışması, İran el düğümlü yün halılarında aşınma direncini dört değişkenle modelledi: düğüm yoğunluğu, hav yüksekliği, hav ipliğinin kat sayısı ve bükümü. Bulgu, özetten:

"Düğüm yoğunluğu, hav yüksekliği, düğüm yoğunluğu ile hav yüksekliği arasındaki etkileşimler; hav yüksekliği ile hav ipliği bükümü; ayrıca düğüm yoğunluğunun karesi, hav yüksekliğinin karesi ve hav ipliğindeki kat sayısının karesi anlamlı süreç değişkenleridir. En düşük aşınma kaybı, düğüm yoğunluğunun orta değerlerinde (inç başına altı düğüm) ve kat sayısının orta değerinde (üç kat), hav yüksekliğinin ve büküm değerinin ise düşük uçlarında ortaya çıkar."

Karesel terimin anlamlı olması, ilişkinin düz bir çizgi olmadığı anlamına gelir. Sıklığı artırdıkça aşınma kaybı bir yere kadar azalır, sonra tekrar artar. Wikipedia'nın "doğru orantılı" cümlesi bu bulguyla doğrudan çelişir.

Üç kayıt düşelim, çünkü bu bulgu sık yanlış aktarılıyor. Bir: "inç başına altı düğüm" çizgisel bir sayımdır — KPSI değil. İki: çalışma Box–Behnken tasarımı kullanıyor; "orta", test edilen aralığın ortasıdır, evrensel bir optimum değil. Üç: örneklem İran el düğümlü yün halılarıdır; Türk halılarına ya da ipeğe doğrudan genellenemez.

2019: Yük Arttıkça Sıklığın Etkisi Kayboluyor

Aynı ekibin dinamik yükleme çalışması — Springer'ın Functional Textiles and Clothing derlemesinde bir kitap bölümü olarak yayımlandı — daha da ilginç bir şey buldu:

"Düğüm yoğunluğu, yalnızca 50, 100 ve 200 darbelik dinamik yüklemeden sonraki kalınlık kaybı için istatistiksel olarak anlamlıdır. Ancak darbe sayıları çok yüksek olduğunda düğüm yoğunluğunun kalınlık kaybı üzerindeki etkisi istatistiksel olarak anlamsızlaşır. Hav ipliğindeki kat sayısı ve kat sayısı ile hav ipliği bükümü arasındaki etkileşim, bütün darbe seviyelerinde istatistiksel olarak anlamlıdır."

Bunu bir salon halısına çevirin. Halının ilk yıllarında düğüm sıklığı fark eder. Yıllar geçtikçe, yani halının gerçekten sınandığı yerde, fark eden şey ipliğin nasıl eğrildiğidir — kaç kat, ne kadar bükümlü.

Aynı ekibin Textile Research Journal'daki 2018 tarihli optimizasyon çalışması dayanıklılığı tek bir sayı olarak değil, üç ölçütün bileşkesi olarak tanımlıyor: "düşük aşınma kaybı ve düşük sıkışma, aynı zamanda yüksek sıkışma geri kazanımı, azami halı dayanıklılığı için arzu edilen özelliklerdir." Gupta ve Dasgupta'nın 2021 tarihli el-tufted halı çalışması ise karesel ilişkiyi ikinci kez doğruluyor: "düğüm yoğunluğunun karesel terimi, el-tufted halıların bütün özellikleri için istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur."

Türkiye'den İki Ölçüm

Türkçe hakemli literatürde el dokuma halıda sıklık–dayanıklılık ilişkisini ölçen bir çalışma bulamadık — bu boşluğun kendisi kayda değer. Ölçenler makine halısı üzerine çalışmış, ama bulguları konumuzla doğrudan ilgili.

Değirmenci'nin Tekstil ve Konfeksiyon dergisindeki çalışması, hav yoğunluğunun hangi performans ölçütünde işe yaradığını, hangisinde yaramadığını ayırıyor:

"…hav ipliği numarası, tutam yoğunluğu ve test uygulama süresi, statik ve dinamik yükleme testi sonuçları üzerinde istatistiksel olarak önemli faktörlerdir… Numunelerin aşınma direnci için hav ipliği numarası, silikon reçine ve test uygulama süresi istatistiksel olarak anlamlı bulunurken, tutam yoğunluğu anlamlı bulunmamıştır."

Yani sıklık, halının ezilmeye direncinde belirleyici; aşınmaya direncinde ise belirleyici olan ipliğin numarası. Güneşoğlu'nun Tekstil ve Mühendis dergisindeki çalışması ise sıklığı sabit tutup hav yüksekliğini değiştirerek benzer bir nüans buluyor: hav uzadıkça sıkıştırma enerjisi artıyor ama kalınlık geri kazanımı azalıyor. Uzun hav mutlaka daha iyi demek değil.

Karşı Taraf da Var

Dürüst olmak gerekirse literatür tek yönlü değil. Daulta ve Varshney'in Indian Journal of Fibre & Textile Research'teki çalışmasında hav yoğunluğu arttıkça aşınma direnci artıyor, ağırlık kaybı azalıyor. Choubisa, Sinha ve Chattopadhayay'ın aynı dergideki sıkışma davranışı çalışması ise mekanizmayı açıklıyor:

"Sıkışma ve keçeleşme, hav yoğunluğu arttıkça azalır. […] Hav yoğunluğu arttığında, bir hav ipliği eğilmeye direnirken komşu ipliklerden destek alır."

Bu güzel bir tarif: sık dokunmuş bir halıda her iplik yalnız durmaz, komşusuna yaslanır. Sıklık işe yarar — ama bir yere kadar, ve tek başına değil.

Müze Kayıtları: Sıklık Deseni Takip Ediyor

Laboratuvar dışında, beş yüz yıllık bir kanıt havuzu var: müze koleksiyonları. Victoria and Albert Museum ve The Metropolitan Museum of Art, halı kayıtlarına düğüm yoğunluğunu yazıyor. Bu kayıtları desen tipiyle yan yana koyduğumuzda ortaya net bir örüntü çıkıyor.

Nesne	Kurum · env. no	Düğüm sıklığı	Tarih · yöre
Mihraplı ve çiçekli halı parçası	The Met · 14.40.722	2.552 KPSI	1630–40 · Keşmir veya Lahor
Salting Halısı	V&A · T.402-1910	600–756 KPSI	1560–80 · Kazvin
İpek hayvan halısı	The Met · 14.40.721	~800 KPSI	16. yy · Kâşan
Bölmeli desenli halı	The Met · 10.61.3	~550 KPSI	16. yy · İran
Ardabil Halısı	V&A · 272-1893	340 KPSI	1539–40 · İran, Safevi
Sofra halısı (Osmanlı saray)	V&A · 151-1883	195 KPSI	1550–1600 · Kahire
Halı	V&A · 227-1899	192 KPSI	1600–50 · İsfahan/Kâşan
Namazlık	V&A · 407-1880	110–140 KPSI	1825–75 · Dağıstan
Halı (Uşak)	V&A · 457-1884	88–108 KPSI	17. yy · Uşak
Halı	V&A · 908-1903	81 KPSI	18. yy · Kafkasya
Halı (Uşak)	V&A · 278-1906	80 KPSI	1450–1500 · Uşak

İki Uç, Yan Yana

Tablonun en yüksek değeri, Met'in Keşmir parçası: inç karesinde 2.552 düğüm. Müzenin kendi kaydı bu sıklığı dayanıklılıkla değil, çizimin duyarlılığıyla birlikte anıyor — olağanüstü ince bir desen için gerekli bir çözünürlük olarak. Ve o halıdan günümüze kalan, yaklaşık 15 × 65 santimetrelik bir parça.

Tablonun en düşük değerlerinden biri, V&A'nın 1450–1500 tarihli Uşak halısı: inç karesinde 80 düğüm, simetrik (Türk) düğüm. Ardabil'den otuz kat daha seyrek, doksan yıl daha yaşlı — ve bütün bir halı olarak müzede.

Aynı ölçekte yan yana konduğunda fark tartışmasız: üstteki şeritte tek tek çizilmiş minik çiçekler, örülü bir bordür ve yaprak damarları var; alttaki şeritte tek bir madalyonun bir bölümü ve iri renk blokları. Ama bu bir kalite farkı değil, bir çözünürlük farkıdır — ve alttaki halı, üstteki gibi bir parça olarak değil, 318 santimetrelik bütün bir halı olarak günümüze ulaşmıştır.

Metodolojik dürüstlük payı: bu, "seyrek halı daha dayanıklıdır" demek değildir. Müzeler zaten hayatta kalanları toplar; burada bir hayatta kalma yanlılığı vardır ve müze kayıtlarının hiçbiri sıklık ile dayanıklılık arasında bir ilişki kurmaz. Bu verinin gösterdiği tek şey şudur: sıklık, desen tipiyle birlikte gider — ve yüksek sıklık, ayakta kalmanın koşulu değildir.

Sektörün Kendi İçinden Aynı Tespit

Amerikalı antika halı galerisi Claremont Rug Company, alıcı rehberinde bunu açıkça yazıyor:

"'Knot count'… is an oft-confused topic. It is of great importance in some types of rugs and of no consequence in others."

"Düğüm sayısı… sıkça karıştırılan bir konudur. Bazı halı türlerinde büyük önem taşır, bazılarında ise hiçbir önemi yoktur."

Galeri devamında ayrımı tarif ediyor: İran ve Türk şehirlerinde dokunmuş en iyi antika halılar, ince ayrıntılı çiçekli desenlerini 200–600 KPSI aralığında ve kısa kesilmiş havla elde ediyor; küçük köylerde ve göçebe konaklarında dokunanlar ise iri ölçekli geometrik desenlerini 50–120 KPSI aralığında ve daha uzun havla kuruyor. Ve önemli bir kural ekliyor: dokuma inceliği, aynı dokuma geleneği içindeki parçaları ayırt etmekte işe yarar; farklı gelenekler arasında kalite belirlemek için kullanılmamalıdır.

Bir Müzenin Kendi Birim Hatası

Baştaki "birim kaosu" uyarısının ne kadar gerçek olduğunu görmek için Ardabil Halısı'nın V&A kaydına bakmak yeterli. Aynı kurumun kayıtlarında üç farklı ifade var:

• "5300 knots in every 10 square centimetres (340 knots per square inch)" — bu ifade tutarsız: 10 cm²'de 5.300 düğüm, inç karesinde 3.419 düğüm eder, 340 değil.
• "5300 knots per sq. dm (340 per sq. in)" — bu tutarlı. 1 dm² = 100 cm².
• "340 knots per square inch" — nesne kaydının teknik alanında yazan.

Hata, "10 santimetre kare" ile "desimetre kare"yi eş saymaktan doğuyor; aradaki fark on kat. Doğru değer 340 KPSI'dir; müzenin makale sayfası ifadeyi doğru kuruyor.

Dünyanın en çok çalışılmış halısının kaydında bile birim kayabiliyorsa, bir satış sayfasındaki sayının hangi birimde olduğunu sormak fazla titizlik değildir.

Anadolu'nun Kendi Sayıları: Selçuklu Halıları

Yukarıdaki tablo tamamen İngiliz ve Amerikan müze kayıtlarına dayanıyor. Bunun bir sebebi var ve açıkça söylemek gerekir: Türkiye'nin büyük halı koleksiyonlarının teknik envanteri yayımlanmış değil. Türk ve İslam Eserleri Müzesi, Topkapı Sarayı Müzesi ve İstanbul'daki Vakıflar Halı Müzesi için nesne düzeyinde düğüm sıklığı verisi çevrimiçi bulunmuyor.

Ama akademik literatürde var — ve bulduğumuz sayı bu yazının tezini doğrudan sınıyor.

1221 Sonrası: Sultan Halıları, Düşük Sıklık

Konya Alâeddin Camii'nde 1905'te bulunan ve bugün Türk ve İslam Eserleri Müzesi'nde olan Selçuklu halıları, Anadolu halı sanatının en erken ve en prestijli grubudur. Oktay Aslanapa'nın Erdem dergisinde yayımlanan incelemesi bu grubun sıklığını şöyle veriyor:

"Pek ince olmayan düğüm sıklığı m²'de seksen ile yüzbin arasında değişmektedir."

Metrekarede 80.000–100.000 düğüm, yani desimetrekarede 800 ilâ 1.000 ilme — yaklaşık 52 ilâ 65 KPSI. Bağımsız bir Türk kaynağı da benzer bir değer veriyor: Ahmet Aytaç'ın 2024 tarihli çalışması Selçuklu halılarını "29 × 29 kalitede" ve metrekarede yaklaşık 84.000 düğüm olarak tanımlıyor — Aslanapa'nın aralığının tam ortası.

Bu sayıyı yazının başındaki tabloyla karşılaştırın. 52–65 KPSI, Hindistan'ın ihracat konseyinin sınıflandırmasında "Medium Fine" bandının alt ucudur. Nazmiyal'in eşik tablosunda "kaba" ile "kabul edilebilir" arasındadır.

Yani Anadolu'nun en prestijli tarihsel halı grubu — Aslanapa'nın kendi ifadesiyle "gerçekten sultanî eserler" — bugünün piyasa eşiklerine göre orta-düşük sıklıklı sayılırdı. Ve o halılar sekiz yüz yıldır ayakta.

Sıklık daha da düşebiliyor. Ankara Vakıf Eserleri Müzesi'ndeki on beş madalyonlu Uşak halısını tek tek ölçen çalışma, desimetrekarede 17 × 21 ile 22 × 26 arasında — yani yaklaşık 357 ilâ 572 ilme/dm², 23–37 KPSI — değerler buluyor. Klasik Osmanlı halıcılığının en tanınmış grubundan söz ediyoruz.

Yayımlamadıklarımız da var. Pazırık halısının sıkça tekrarlanan "santimetrekarede 36 düğüm" değerini kurumsal bir kaynakta doğrulayamadık; Hermitage'ın kaydına erişemedik ve rakamı tekrarlayan kaynakların hepsi ticari sitelerdi. Beyşehir Eşrefoğlu Camii halıları, Fustat'ta bulunan Anadolu parçaları ve Topkapı koleksiyonu için de nesne düzeyinde sıklık verisi bulamadık. Bunları tahminle doldurmak yerine boş bırakıyoruz.

Türkiye'nin Sicili: 25 Kat Aralık, İki Farklı Eşik Politikası

Türkiye'de düğüm sıklığının resmî olarak taahhüt edildiği tek yer, coğrafi işaret tescil belgeleridir. Şahin ve Balcı Akova'nın tescil dosyalarını sistematik olarak inceleyen çalışması bu değerleri derlemiş:

Tescilli halı	Kalite	İlme / dm²	≈ KPSI
Hereke İpek Halısı	100 × 100	10.000	645
Hereke Yün İpek El Halısı	80 × 80	6.400	413
Hereke Yün El Halısı	—	3.600	232
Uşak Halısı (üst uç)	—	2.000	129
Bünyan El Halısı	36 × 42	1.512	98
Yahyalı El Halısı	30 × 35	1.050	68
İnce Isparta (Hasgül) El Halısı	28 × 30	840	54
Uşak Halısı (alt uç)	—	675	44
Simav El Halısı (tescil no. 4)	18 × 24	432	28
Döşemealtı El Halısı (bugün, tescil no. 796)	2 × 2 / cm²	400	26

Tablonun iki ucu arasında yirmi beş kat fark var, ve her satır aynı sicilde, aynı hukuki statüyle tescilli. Bu bir tutarsızlık değil, doğru bir tasarımdır: coğrafi işaret bir kalite sınıfı değil, bir köken ve yöntem belgesidir. Sicilin ne söylediğini ve ne söylemediğini coğrafi işaretli Türk halıları yazımızda ayrıntılı ele almıştık.

Ama sicilin içinde, sıklığa dair birbirinden çok farklı iki politika var.

Hereke'nin Tabanı Var

Şahin ve Balcı Akova'nın aktardığına göre Hereke tescili bir alt sınır tanımlıyor: "Hereke Halıları için standart düğüm sayısı dm²'de 3.600 düğüm olup 3.490 düğümün altına inemez." Yani burada sıklık bir taahhüt.

Döşemealtı'nın Tabanı Yok — ve Belge Düşüşü Kendisi Yazıyor

Döşemealtı El Halısı'nın tescil belgesi ise asgari bir sıklık şartı koymaz. Dahası, korumaya aldığı ürünün sıklığındaki düşüşü açıkça kaydeder:

"Döşemealtı El Halısında eskiden cm²'de 3 × 4 hatta 4 × 4'lük bir kaliteye rastlanırken bugün bu sayı 2 × 2'ye kadar düşmüş durumdadır."

Rakama çevirelim. Eskiden santimetrekarede 12 ilâ 16 ilme — desimetrekarede 1.200 ilâ 1.600. Bugün santimetrekarede 4 — desimetrekarede 400. Üç ilâ dört kat düşüş. Belgenin denetim bölümünde ölçülecek kriterler arasında "cm² başına düşen ilmek sayısı" yazıyor, ama geçilmesi gereken bir eşik yok.

Emirgazi: Aynı Belgede Üç Farklı Sayı

Baştaki "çizgisel sayımı alan yoğunluğu sanmak" hatasının resmî bir belgedeki karşılığı. Emirgazi Halısı'nın tescil belgesi (no. 1702), aynı ürün için birbiriyle bağdaşmayan üç değer içeriyor.

Belgenin Üretim Metodu bölümü: "Hav yüksekliği yaklaşık 0,5 cm'dir. Halıların düğüm sıklığı ise 1 dm²'de 22 ilmedir."

Aynı belgenin teknik özellikler tablosunda ise iki sütun var: "10 cm ilmek sayısı (adet)" ve "1 m²'de asgari ilme sayısı". Taban halısı satırında bu değerler 22 ve 484.000.

Üç sayı, üç farklı okuma:

• 22 ilme/dm² — belgenin metninde yazan.
• 484 ilme/dm² — tablodan türetilen. Tablodaki 22 çizgisel bir sayım: 10 santimetrede 22 ilme. Alan yoğunluğu 22 × 22 = 484 ilme/dm² = 48.400 ilme/m².
• 4.840 ilme/dm² — tablonun beyan ettiği 484.000 ilme/m² değerinden geri hesaplanan.

Hangisi doğru? Belgenin kendi tülü satırı cevabı veriyor. Tülü türü için 10 santimetrede 8 ilme yazıyor ve metrekare karşılığını 6.400 olarak veriyor — ki 8 × 8 = 64 ilme/dm² = 6.400 ilme/m², yani doğru. Aynı hesap taban halısında 48.400 vermesi gerekirken tabloda 484.000 yazılmış: fazladan bir sıfır. Metindeki "1 dm²'de 22 ilme" ifadesi ise çizgisel sayımı alan yoğunluğu sanmaktan doğuyor — gerçek değerin yirmi ikide biri.

Uşak Halısı'nın belgesinde de daha küçük bir tutarsızlık var: kalite "25 × 40 ile 25 × 50 arası" yazıyor, ki bu 1.000–1.250 ilme/dm² eder; ama aynı belge sıklığı "dm²'deki ilme 675 ile 2000" diye beyan ediyor.

Türk Akademisinin Ölçtükleri: Aynı İsim, Düşen Sıklık

Türk halı literatüründe, yöresel halıları tek tek ölçen bir gelenek var — çoğunlukla Atatürk Kültür Merkezi'nin Arış dergisinde. Bu ölçümler, aynı adla satılan halıların sıklığının ne kadar değişken olduğunu gösteriyor.

Yöre	Ölçülen	Sonuç
Yağcıbedir Atiş, 2022	1940–2000 arası 15 halı, tek koleksiyon	735 – 1.232 ilme/dm². En düşük: 1980'e ait bir çeyrek halı. En yüksek: 1945–50'ye ait bir seccade. Aynı yöre, aynı ad, %68 fark.
Taşpınar Soysaldı & Kayadibi, 2014	Eski örneklik halılar ile günümüz üretimi	Eski: dm²'de 40 × 45 düğüm. Günümüz: 30 × 35. Yaklaşık %42 düşüş.
Yuntdağ Karavar & Öztürk, 2019	20. yüzyıla ait 10 halı, 18. yüzyıl kayıtlarıyla karşılaştırmalı	18. yy: dm²'de 1.550–1.600 düğüm. 20. yy örnekleri: yaklaşık 630–900. Yaklaşık yarıya düşüş.

Üç ayrı yöre, üç ayrı çalışma, aynı yön. Bu, Döşemealtı tescil belgesinin kendi cümlesiyle örtüşüyor.

Ve bir alıcı için sonucu şudur: "Yağcıbedir halısı" ifadesi bir sıklık taahhüdü içermez. Aynı yöre adıyla satılan iki halı arasında sıklık neredeyse iki katına çıkabilir. Yöre adı bir desen ve teknik geleneği tarif eder — bir sayı değil.

Sıklık Neyi Ölçer? Çözünürlüğü

Buraya kadar sıklığın dayanıklılığın güvenilir bir ölçüsü olmadığını gördük. Peki hiçbir şeyi ölçmüyor mu? Ölçüyor — ve ölçtüğü şey oldukça önemli.

Düğüm sıklığı, bir halının desen çözünürlüğünü belirler. Her düğüm bir pikseldir. Desimetrekarede 400 düğümle geometrik bir madalyon, kalın konturlu bir yıldız, kancalı bir bordür dokuyabilirsiniz. Kavisli bir ıslimi dalını, bir yaprağın ince damarını, bir minyatür yüzünü dokuyamazsınız — çözünürlük yetmez.

Şemanın alt sırası, üst sırası kadar önemlidir: iri geometrik motif en seyrek ızgarada bile eksiksiz okunuyor. Yani düşük sıklık, o desen için bir kayıp değil.

Müze tablosu bunu doğruluyor. Kıvrımlı, ince ölçekli saray bezemesi 200 KPSI'nin üstünde yaşıyor; iri geometrik yöresel desen 80–140 KPSI'de. Claremont'un ayrımı da, Met'in Keşmir parçası için düştüğü not da aynı şeyi söylüyor. MEB modülünün cümlesinde "desen" ilk sırada yazılmasının sebebi de bu.

Hereke İpek Halısı'nın desimetrekarede 10.000 ilmeye çıkmasının sebebi budur. O sıklık dayanıklılık için değil, desen için gereklidir. Nitekim bir ipek halının hav yüksekliği çok düşüktür ve o halı zaten yoğun trafik için dokunmaz.

Tersi de geçerlidir. Yağcıbedir'in ya da Döşemealtı'nın kalın havlı, geniş düğümlü yapısı bir eksiklik değil, o desenin gerektirdiği doğru çözünürlüktür. İri geometrik motifi 645 KPSI'ye çıkarmak deseni iyileştirmez; halıyı pahalılaştırır.

Doğru cümle şu: düğüm sıklığı halının kalitesini değil, taşıyabileceği desenin inceliğini ölçer. Bir halının sıklığını değerlendirmenin tek anlamlı yolu, o desenin gerektirdiği sıklık nedir diye sormaktır.

Bir Doğrulama: Sektörün Üst Ucu KPSI Kullanmıyor

Bu tez doğruysa, halının değerini gerçekten bilen firmaların KPSI'yi öne çıkarmaması beklenir. Baktık.

• Tai Ping — el düğümlü üretim sayfasında düğüm sayısı hiç geçmiyor.
• The Rug Company — ürün spesifikasyonunda "60 Knot" diye bir alan var, ama sayfanın hiçbir yerinde bunun ne olduğu tanımlanmıyor; KPSI verilmiyor. Malzeme ve teknikler sayfasında düğüm yoğunluğu hiç geçmiyor.
• cc-tapis — metrekarede azami 232.000 düğüm beyan ediyor; bu yaklaşık 150 KPSI eder. Yani dünyanın en pahalı çağdaş el düğümlü halı markalarından birinin tavanı, CEPC'nin tablosunda "Fine" bandının alt sınırında. Ve sayfa kalite iddiasını düğüm sayısına değil el işçiliğine, doğal malzemeye ve kimyasalsız üretime bağlıyor.

Fiyatla KPSI arasında sektörün iddia ettiği ilişki, sektörün kendi en pahalı ürünlerinde yok.

Sıklık Yerine Ne Sorulmalı

İyi haber: daha bilgilendirici bir ölçü zaten var ve Türkiye'nin kendi sicilinde kayıtlı. Uşak Halısı'nın tescil belgesi, sıklığın yanında şunu da şart koşuyor:

İlme 5.000 g/m² ile 8.000 g/m².

Bu, halının metrekaresine giren hav ipliğinin ağırlığıdır. Neden daha iyi bir ölçüdür? Çünkü tek başına üç değişkeni birden içerir: düğüm sıklığı, hav yüksekliği ve ipliğin kalınlığı. Seyrek ama kalın havlı bir halı ile sık ama cılız havlı bir halı aynı KPSI'yi verebilir; aynı gramajı veremez. Ayağınızın altındaki malzemenin miktarını ölçen sayı budur.

Aynı belge çözgü ve atkı gramajlarını da ayrı ayrı veriyor: çözgü yün 800–1.500 g/m², çözgü pamuk 900–1.700 g/m², atkı yün 250–500 g/m², atkı pamuk 300–700 g/m². Yani halının yalnızca görünen yüzü değil, taşıyıcısı da şartnameye bağlanmış.

Bir Halı İçin Sorulacak Altı Şey

1. Hav ipliği gramajı (g/m²). Malzemenin miktarını veren tek sayı. Sıklıktan önce bunu sorun.
2. İpliğin kat sayısı ve bükümü. Literatürün en kararlı değişkeni; uzun vadeli kalınlık kaybında düğüm sıklığından daha belirleyici.
3. Hav yüksekliği (mm). Tescil belgeleri bunu yazar — Döşemealtı 7–8 mm, Uşak 5–7 mm, Simav 12–16 mm. Uzun hav mutlaka daha iyi değildir; geri kazanımı düşürür.
4. Düğüm tipi. Simetrik mi asimetrik mi. ISO 2550 bunun görsel tayini için bir metot verir. Adlandırmalardaki yaygın hataları Gördes ve Sine düğümü yazımızda ele aldık.
5. Çözgü ve atkı malzemesi. Yün mü pamuk mu ipek mi; gramajı ne.
6. Düğüm sıklığı — ve mutlaka hangi birimde. Altıncı sırada, birinci sırada değil.

Bu liste, iç mimar projelerinde halı yazımızda savunduğumuz ilkenin aynısıdır: el düğümlü halıda sınıf değil yapı istenir. El düğümlü halının Avrupa kullanım sınıfı olmadığı gibi, düğüm yoğunluğunu kaliteye bağlayan bir eşik de yoktur. İkisinin de yerine geçen şey, halının nasıl kurulduğunun açıkça yazılmasıdır.

El dokuma ile tezgâh dokumanın farkını El Dokuma ve Makine Halısı Farkı yazısında anlatıyoruz; el dokuma halı koleksiyonumuz ve doğal iplikli halılarımız bu ölçütlerle incelenmek üzere hazırlanmıştır. Anadolu'nun bin yıllık üretim çizgisi için Türk halıcılığının tarihi yazımıza bakabilirsiniz.

Sektörde Dolaşan Sekiz Yanlış

"KPSI ne kadar yüksekse halı o kadar kalitelidir."	Hakemli literatürde bu ilişki doğrusal değil. En düşük aşınma kaybı, test edilen aralığın ortasında çıkmıştır ve düğüm yoğunluğunun karesel terimi anlamlıdır. Yüksek darbe sayılarında sıklığın etkisi tümüyle kaybolurken ipliğin kat sayısınınki sürer.
"Düğüm sayısı ISO standardına göre ölçülür."	El düğümlü halılar için böyle bir ISO metodu yok. ISO'nun el yapımı halı standartları düğüm tipini (2550), hav ayağı boyunu (2549), numune almayı (5086) ve saf yün şartnamesini (11859) kapsar. Ölçüm metodu tanımlayan tek ulusal standart, Hindistan'ın 1976 tarihli IS 7877 (Part 3) belgesidir — ve o da eşik koymaz.
"Şu KPSI değerinin üstü iyi kalitedir."	Bu eşikler hiçbir ölçüme dayanmıyor. Aynı yayıncının iki ayrı sayfasında "ince" eşiği bir yerde 330 KPSI, bir yerde 200 KPSI. Hindistan'ın ihracat konseyi altı bantlı bir tablo yayımlıyor ama kendi ülkesinin ölçüm standardına atıf yapmıyor.
"Coğrafi işaretli halının asgari düğüm sayısı vardır."	Bazısında vardır, bazısında yoktur. Hereke tescili "3.490 düğümün altına inemez" der; Döşemealtı tescili (no. 796) hiçbir eşik koymaz ve belgenin kendisi sıklığın 3–4 kat düştüğünü kaydeder.
"Yöre adı bir sıklık taahhüdüdür."	Değildir. Tek bir koleksiyondaki 15 Yağcıbedir halısında ölçülen aralık 735 ile 1.232 ilme/dm² arasında. Taşpınar'da eski üretimle bugünkü arasında yaklaşık %42, Yuntdağ'da 18. yüzyıldan 20. yüzyıla yaklaşık yarı yarıya düşüş var.
"Halıyı ters çevirip sayarsınız, iş biter."	ISO 5086 el düğümlü halılar için ayrı bir numune alma standardıdır; IS 7877 halının boyutuna göre 5–9 ayrı test bölgesi ister. Ölçüm bölgesinin seçimi resmen bir değişkendir — kenar ile göbek aynı sıklıkta olmaz.
"Metrekarede 1 milyon düğüm bir rekordur."	Hereke İpek Halısı'nın tescilde yazan kalitesi zaten 100 × 100, yani dm²'de 10.000, m²'de 1.000.000 ilme. Bu bir rekor değil, bir şartname değeridir.
"Yüksek sıklık prestij göstergesidir."	Anadolu'nun en prestijli tarihsel halı grubu olan Konya Alâeddin Camii Selçuklu halılarının sıklığı metrekarede 80.000–100.000 düğümdür — yaklaşık 52–65 KPSI. Bugünün piyasa tablolarında bu değer "orta" bandın alt ucudur. O halılar sekiz yüz yıldır ayakta.

Bir not daha: el dokuma halıdaki en tanınmış uluslararası sertifika olan GoodWeave, düğüm yoğunluğuyla hiç ilgilenmez. Standardının üç zorunlu ilkesi çocuk işçiliği, zorla çalıştırma ve çalışma koşullarının belgelenebilirliği üzerinedir; ürün kalitesi veya düğüm sayısı şartı içermez. Sertifikaların neyi garanti ettiğini aralık ayına planlanan ayrı bir yazıda ele alacağız.

Sık Sorulan Sorular

KPSI nedir?
Knots per square inch — inç kare başına düğüm sayısı. Türkiye'de yaygın birim desimetrekaredeki ilme sayısıdır. Çeviri: dm²'deki ilme sayısını 100'e bölüp 6,4516 ile çarpın. Örneğin 1.050 ilme/dm² yaklaşık 68 KPSI eder. Tersi için KPSI'yi 15,50 ile çarpın.

Düğüm sayısı yüksek olan halı daha mı kaliteli?
Doğrudan değil. Hakemli çalışmalarda düğüm yoğunluğu ile aşınma direnci arasındaki ilişki doğrusal değil karesel çıkıyor; en düşük aşınma kaybı test edilen aralığın ortasında ölçülmüştür. Uzun vadeli kalınlık kaybında hav ipliğinin kat sayısı ve bükümü düğüm sıklığından daha belirleyicidir. Bir Türk çalışmasında tutam yoğunluğu, ezilme direncinde anlamlı bulunurken aşınma direncinde anlamlı bulunmamıştır.

Düğüm sayısını ölçen bir uluslararası standart var mı?
ISO'da yok. ISO'nun el yapımı halılara özgü dört standardı düğüm tipini (ISO 2550), hav ayağı boyunu (ISO 2549), numune almayı (ISO 5086) ve saf yün halı şartnamesini (ISO 11859) kapsar. Ulusal düzeyde ölçüm metodu tanımlayan bir standart vardır: Hindistan'ın 1976 tarihli IS 7877 (Part 3) belgesi. Bu standart halının arkasında kırk düğümün kapladığı mesafeyi ölçüp desimetrekareye çeviren bir yöntem tarif eder ve hiçbir kalite eşiği koymaz.

KPSI kalite eşikleri nereden geliyor?
Hiçbir ölçüm standardından. Piyasada dolaşan tablolar birbiriyle çelişiyor: aynı yayıncının iki ayrı sayfasında "ince" eşiği bir yerde 330 KPSI, bir yerde 200 KPSI olarak veriliyor. Hindistan'ın Carpet Export Promotion Council'ı altı bantlı bir tablo yayımlıyor ancak kendi ülkesinin ölçüm standardına atıf yapmıyor.

Coğrafi işaretli bir halının düğüm sayısı garanti midir?
Tescile göre değişir. Hereke tescili asgari 3.490 düğüm/dm² şartı koyar. Döşemealtı El Halısı'nın tescil belgesi ise asgari bir sıklık şartı koymaz ve sıklığın tarihsel olarak üç ilâ dört kat düştüğünü kendisi kaydeder. Türkiye'nin tescilli halıları desimetrekarede 400 ile 10.000 ilme arasında değişir.

Düğüm sıklığı neyi ölçer?
Desen çözünürlüğünü. Her düğüm bir pikseldir; sıklık, halının taşıyabileceği motifin inceliğini belirler. Müze kayıtları bunu doğruluyor: kıvrımlı ince saray bezemesi 200 KPSI üstünde, iri geometrik yöresel desen 80–140 KPSI bandında. The Met'in inç karesinde 2.552 düğümü olan Keşmir parçası günümüze 15 × 65 santimetre olarak ulaşmışken, V&A'nın inç karesinde 80 düğümü olan 1450–1500 tarihli Uşak halısı bütün hâlde duruyor.

Düğüm sayısı yerine ne sormalıyım?
Hav ipliğinin metrekare gramajını. Uşak Halısı tescili bunu 5.000 ile 8.000 g/m² olarak şart koşar. Bu sayı düğüm sıklığını, hav yüksekliğini ve iplik kalınlığını birlikte içerdiği için ayağınızın altındaki malzeme miktarını tek başına verir. Ardından ipliğin kat sayısı ve bükümü, hav yüksekliği, düğüm tipi ve çözgü-atkı malzemesi gelir.

Selçuklu halılarının düğüm sıklığı ne kadardı?
Konya Alâeddin Camii'nde bulunan ve bugün Türk ve İslam Eserleri Müzesi'nde olan Selçuklu halıları için Oktay Aslanapa metrekarede 80.000–100.000 düğüm veriyor — desimetrekarede 800–1.000 ilme, yaklaşık 52–65 KPSI. Ahmet Aytaç'ın 2024 tarihli çalışması "29 × 29 kalite" ve metrekarede yaklaşık 84.000 düğüm diyerek bu aralığı doğruluyor. Bugünün piyasa tablolarında bu değer orta bandın alt ucudur; o halılar sekiz yüz yıldır ayakta.

Farklı ülkelerin düğüm sayısı birimleri nasıl karşılaştırılır?
Dikkatle. İran'ın raj'ı halının eninde belirli bir uzunlukta sayılan düğümdür ve uzunluk yöreye göre değişir: Tebriz 7 cm, Kaşan ve İsfahan 6,5 cm, Kirman 6,75 cm. Çin'in line'ı bir ayak boyunca sayılır. Bunların üçü de çizgisel sayımdır; alan yoğunluğuna çevirmek için ölçülmemiş bir ikinci boyut varsaymak gerekir. Türkiye'de kullanılan "26 × 33" gösterimi ise iki yönü ayrı ayrı verdiği için bu varsayıma ihtiyaç duymaz.

Kaynaklar

Standartlar

1. ISO 2550:1972, Textile floor coverings — Hand-made carpets — Determination of types of knots. iso.org
2. ISO 2549:1972, Textile floor coverings — Hand-knotted carpets — Determination of tuft leg length above the woven ground. iso.org
3. ISO 5086:1977, Textile floor coverings — Hand-knotted carpets — Sampling and selection of areas of test. iso.org
4. ISO 11859:1999, Textile floor coverings — Pure wool, hand-knotted pile carpets — Specification. iso.org
5. ISO 1763:2020, Textile floor coverings — Determination of number of tufts and/or loops per unit length and per unit area. iso.org
6. ISO 1765:1986, Machine-made textile floor coverings — Determination of thickness. iso.org
7. ISO/TC 219 Floor coverings standart kataloğu. iso.org
8. Bureau of Indian Standards, IS 7877 (Parts 1–5) : 1976, Methods of Sampling and Tests for Hand-made Carpets — Part III: Determination of Number of Knots. archive.org (BIS resmî nüsha)

Akademik literatür

9. Gupta, S. K., Goswami, K. K. & Majumdar, A., "Modeling of abrasion resistance of Persian handmade wool carpets using response surface methodology", Fibers and Polymers 17(4), 2016, s. 637–643. doi.org
10. Gupta, S. K., Goswami, K. K. & Majumdar, A., "Thickness Loss of Handmade Carpets After Dynamic Loading", Functional Textiles and Clothing içinde, Springer, 2019, s. 321–335. doi.org
11. Gupta, S. K., Goswami, K. K. & Majumdar, A., "Optimization of durability of Persian hand-knotted wool carpets by using desirability functions", Textile Research Journal 88(1), 2018, s. 89–98. doi.org
12. Gupta, S. K. & Dasgupta, B., "Performance of Hand Tufted Woollen Carpets", Journal of The Institution of Engineers (India): Series E 102(2), 2021, s. 299–310. doi.org
13. Daulta, A. & Varshney, R., "Performance of wool-nylon cut pile carpets in relation to their structural parameters", Indian Journal of Fibre & Textile Research 46(2), 2021, s. 182–185. doi.org
14. Choubisa, B., Sinha, S. K. & Chattopadhayay, R., "Compression behaviour of hand-tufted carpets: Part II — Effect of cyclic compressive load", Indian Journal of Fibre & Textile Research 45(3), 2020, s. 305–311. nopr.niscpr.res.in
15. Değirmenci, Z., "An Investigation on the Availability of Face to Face Warp Knitted Pile Fabrics as a Durable Carpet", Tekstil ve Konfeksiyon 26(1), 2016, s. 31–39. dergipark.org.tr
16. Güneşoğlu, S., "Yüz Yüze Dokuma Halılarda Hav Yüksekliğinin Halıların Bazı Mekanik Özelliklerine Etkisi", Tekstil ve Mühendis 24(105), 2017, s. 25–30. dergipark.org.tr
17. Şahin, G. & Balcı Akova, S., "Coğrafi İşaret Kapsamındaki Türk Halı ve Kilimlerinin Analizi", Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 13(69), 2020, s. 447–481. doi.org
18. Atiş, D., "Avukat Servet Örmen Koleksiyonundaki Yağcıbedir Halıları", Arış 20-21, 2022, s. 53–73. doi.org
19. Soysaldı, A. & Kayadibi, P., "Taşpınar Örneklik Halıları", Arış 10, 2014, s. 52–59. doi.org
20. Karavar, G. & Öztürk, B., "20. Yüzyıla Ait Bir Grup Yuntdağ Halısı", Arış 14, 2019, s. 78–95. doi.org
21. Öztürk, B., "Halıda Türk-Gördes Düğümü, İran-Sine Düğümü: Doğru Bilinen Yanlışlar", Yedi 33, 2025, s. 163–176. doi.org
22. Aslanapa, O., "Türk Halı Sanatı", Erdem, C. 3, S. 7, Ocak 1987, s. 99–110 (Selçuklu halılarının düğüm sıklığı: s. 103). Atatürk Kültür Merkezi.
23. Aytaç, A., "Selçuklu Halılarında Yıldız Yanışı ve Sembol Dili", Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Uluslararası Sanat ve Tasarım Dergisi, C. 1, S. 1, 2024, s. 24–41.
24. Özkavruk Adanır, E. & İleri, B., "Ankara Vakıf Eserleri Müzesi'nde Bulunan Bir Grup Etütlük Madalyonlu Uşak Halısının İncelenmesi", Arış 7, 2012, s. 86–101. doi.org
25. Öngen, A. G. & Atiş, K. D., "Anadolu Selçuklu Halı Tasarımında Zemin-Şekil İlişkisi", Hars Akademi, S. 5, 2022, s. 1–16 (TİEM envanter numaraları).

Tescil belgeleri ve kurumsal kaynaklar

22. Türk Patent ve Marka Kurumu — Uşak Halısı, tescil no. 152. ci.turkpatent.gov.tr
23. Türk Patent ve Marka Kurumu — Döşemealtı El Halısı, tescil no. 796. ci.turkpatent.gov.tr
24. Türk Patent ve Marka Kurumu — Emirgazi Halısı, tescil no. 1702. ci.turkpatent.gov.tr
25. Türk Patent ve Marka Kurumu — Simav El Halısı, tescil no. 4. ci.turkpatent.gov.tr
26. T.C. Millî Eğitim Bakanlığı, MEGEP — Halıda Kalite Hesaplama, El Sanatları Teknolojisi, Modül 215ESB417, Ankara, 2011. megep.meb.gov.tr

Müze kayıtları

27. Victoria and Albert Museum — Ardabil Halısı, env. 272-1893. collections.vam.ac.uk
28. Victoria and Albert Museum — Halı (Uşak, 1450–1500), env. 278-1906. collections.vam.ac.uk
29. Victoria and Albert Museum — Salting Halısı, env. T.402-1910. collections.vam.ac.uk
30. Victoria and Albert Museum — Sofra halısı (Kahire, 1550–1600), env. 151-1883. collections.vam.ac.uk
31. Victoria and Albert Museum — Namazlık (Dağıstan), env. 407-1880. collections.vam.ac.uk
32. Victoria and Albert Museum — Halı (Uşak, 17. yy), env. 457-1884. collections.vam.ac.uk
33. The Metropolitan Museum of Art — Mihraplı ve çiçekli halı parçası, env. 14.40.722. metmuseum.org
34. The Metropolitan Museum of Art — İpek hayvan halısı, env. 14.40.721. metmuseum.org
35. The Metropolitan Museum of Art — Bölmeli desenli halı, env. 10.61.3. metmuseum.org
36. The Metropolitan Museum of Art — Geometrikleşmiş madalyon desenli halı (Kuba), env. 30.95.149. metmuseum.org
37. Discover Islamic Art / Museum With No Frontiers — Türk ve İslam Eserleri Müzesi, Konya Alâeddin Camii halısı, env. 681. islamicart.museumwnf.org

Sektör kaynakları

36. Carpet Export Promotion Council (Hindistan) — Carpet Production Process, KPSI sınıflandırma tablosu. cepc.co.in
37. Claremont Rug Company — A Basic Primer for Buying an Oriental Rug ve Nine-Point Methodology. claremontrug.com
38. Nazmiyal Antique Rugs — iki ayrı KPSI rehberi. Sayfa 1 · Sayfa 2
39. Şerket-e Sehami-ye Farş-e İran (İran Halı Şirketi) — raj biriminin tanımı ve yöreye göre ölçüm uzunlukları. irancarpet.ir
40. Çin line sistemi ve Hindistan çift sayı sistemi dönüşümleri. azerbaijanrugs.com
41. GoodWeave International — GoodWeave Standard. goodweave.org
42. cc-tapis — Materials. cc-tapis.com · Tai Ping — Hand-knotted. taipingcarpets.com · The Rug Company — Materials and Techniques. therugcompany.com